Charakterystyka etnograficzno-geograficzna

Kujawy to historyczna kraina Polski, rozciągająca się między Wielkopolską, Mazowszem, Pałukami, Krainą i Pomorzem. Pochodzenie nazwy Kujaw, po raz pierwszy odnotowanej w 1136 r., nie jest ostatecznie wyjaśnione. Przypuszcza się, że urobiono ją od „jasnych pól", w przeciwieństwie do „ciemnych borów", z dawna: wylesionej, rolniczej okolicy lub od „kujawy" gwarowego określenia północnego wichru. W XII—XIII wieku Kujawy obejmowały dwie ziemie: na zachodzie kruszwicką i na wschodzie, wraz z położoną za Wisłą częścią późniejszej ziemi dobrzyńskiej, włocławską. W dobie rozbicia dzielnicowego państwa wydzielenie obydwu ziem z sąsiednich terytoriów i połączenie w granicach jednej dzielnicy spowodowało określanie ich wspólną nazwą Kujawy. Skutkiem feudalnego rozdrabniania dzielnicy Kujawy podzielono na księstwa: Inowrocławskie, Brzesko-Kujawskie, Bydgosko-Wyszogrodzkie i Gniewkowskie. W XIV w. po inkorporacji księstw kujawskich do Korony Polskiej Kujawy podzielono na województwa: inowrocławskie i brzesko-kujawskie. Podział ten przetrwał do rozbioru Królestwa Polskiego. Wspólnota terytorialna przez kilkaset lat łącząca Kujawiaków przyczyniła się do wytworzenia wśród ludu, mniej podatnego na unifikację niż warstwy zamożne, regionalnych odrębności: obrzędów, gwary, stroju, zdobnictwa i budownictwa, sięgających korzeniami bardzo dawnych czasów, widocznych dziś w tradycyjnej kulturze ludowej i żywej w świadomości zwłaszcza zasiedzianych od pokoleń mieszkańców regionu.
Pierwsi ludzie pojawili się na Kujawach u schyłku starszej epoki kamienia (ok. 1100—8100 lat p.n.e.). Byli to myśliwi w subarktycznej tundrze polujący na renifery. Wraz z ociepleniem klimatu i wkroczeniem na Kujawy lasów, wpierw dębowych, później mieszanych, sprzyjające warunki bytowania znalazły tu gromady myśliwych, rybaków i zbieraczy z środkowej epoki kamienia. W II połowie V tysiąclecia przed naszą erą przybyli na Kujawy pierwsi rolnicy osiedlając się w strefach nadwodnych, urodzajnych gleb. Dokonujący się z wolna postęp w uprawie roli i chowie zwierząt zaowocował intensyfikacją osadnictwa. Jest ono szczególnie widoczne w związku z nasileniem się ekspansji ludności kultury łużyckiej ok. 750 lat przed naszą erą, na przełomie epok: brązu i żelaza. W ostatnich czterech wiekach starej ery dzięki korzystnym zmianom klimatycznym i znacznemu udoskonaleniu technik rolniczych poddane zostały kolonizacji dotychczas mniej atrakcyjne tereny wysoczyzn, co świadczy o wzroście populacji kujawskich społeczeństw oraz zagęszczaniu i stabilizowaniu sieci osadniczej. Szybki rozwój kulturowy Kujaw, widoczny zwłaszcza na przełomie er i w pierwszych wiekach naszej ery, w dużej mierze powodowały ożywcze impulsy docierające z wysoko cywilizowanych obszarów basenu Morza Śródziemnego. Początkowo przenosili je Celtowie dysponujący na Kujawach swoją najdalej na północ wysuniętą enklawą. Później docierały one przebiegającym przez Kujawy „szlakiem bursztynowym", jedną z najważniejszych dróg handlowych antycznego świata, wiodącą z cesarstwa rzymskiego w głąb „barbarzyńskiej" Europy. Zyskowny handel bursztynem, niewolnikami, skórami i nadwyżkami żywności a przede wszystkim cenioną i poszukiwaną na rynkach solą (produkowaną na Kujawach hipotetycznie już w młodszej epoce kamienia, a jak świadczą dobrze udokumentowane znaleziska z pewnością w pierwszych wiekach naszej ery) umożliwiły zamożnym „Kujawiakom" tworzenie rozwarstwionego, wczesnofeudalnego społeczeństwa i wczesnych politycznych związków terytorialnych — państw plemiennych. Większość historyków przyjmuje, że wzmiankowane w połowie IX w. w anonimowym. Opisie ziem i grodów z północnej strony Dunaju, tzw. Geografie bawarskim, państwo Goplan, posiadające 400 a może więcej grodów to plemienne państwo Goplan, z centrum na Kujawach, nad Gopłem. Zdaniem niektórych badaczy obejmujące również ziemie: chełmińską, dobrzyńską, łęczycką, sieradzką i być może północno-wschodnią Wielkopolskę. Niewykluczone, że już w połowie IX stulecia państwo Goplan zaanektowali gnieźnieńscy Piastowie, tworząc również z tego terytorium zalążek przyszłego królestwa polskiego.
W monarchii pierwszych Piastów Kujawy były bramą wypadową polskiej ekspansji w kierunku Pomorza i Prus. Wspierać ją miało, jak się wydaje, biskupstwo kujawskie, którego jurysdykcja rozciągała się również na Pomorze. Miarą wagi przykładanej przez władców do tego kierunku polityki była wysoka ranga hierarchów kujawskich wśród biskupów polskich, predestynowanych do translacji na pierwsze stolice biskupie Królestwa, w Gnieźnie lub Krakowie i przywilej koronowania królów podczas nieobecności metropolity Gniezna. Na podkreślenie zasługuje, że trwałego zjednoczenia rozbitej na dzielnice Polski dokonał kujawski Piast, książę brzeski, Władysław Łokietek. Zrodzony na Kujawach syn jego Kazimierz jako jedyny wśród polskich monarchów został obdarzony przydomkiem Wielki. Dla sprowadzonych przez Konrada Mazowieckiego do obrony pogranicza krzyżaków Kujawy były bazą do podboju ziem pruskich. Usadowieni tu od 1228 r. wpierw rywalizowali z kujawskimi władcami o prawa do zdobywanych terytoriów, aby założywszy za Wisłą państwo Zakonu zagrozić całości państwa polskiego. Zagarnięcie przez krzyżaków Gdańska w 1309 r. otwarło w dziejach polsko-krzyżackich trwający z przerwami ponad 150 lat okres wojen o powrót Polski na wybrzeże Bałtyku. Kujawy w tych wojnach były obronnym przedpolem Polski. Główne miasta Kujaw, Inowrocław i Brześć, ogniskowały polityczne i zbrojne działania Polski w walce z Zakonem, zaliczając się do najznaczniejszych miast Królestwa. Zyskiwały także na nader żywym handlu z państwem krzyżackim. Płaciły za to zniszczeniami i stałym zagrożeniem wojną. Dopiero zawarcie II pokoju z krzyżakami w Toruniu (19 X 1466) odsunęło od Kujaw groźbę agresji krzyżackiej.
Odzyskanie przez Polskę portów i swobodny dostęp do Wisły zaktywizowało gospodarkę Kujaw. Z urodzajnych czarnoziemów eksportowano do Europy wielkie ilości zbóż. Rozwijały się nadwiślańskie miasta portowe, Włocławek, Nieszawa i skomunikowana z Wisłą przez Brdę Bydgoszcz. W świadomości Polaków żyzne Kujawy stały się krainą mlekiem i miodem płynącą. Pomyślny dla Kujaw okres przerwały w połowie XVII w. wojny ze Szwecją. Odbudowę powojennych zniszczeń hamowały: kryzys wywołany gospodarką folwarczną i potęgująca się anarchia polityczna Rzeczypospolitej Szlacheckiej. Klęski dopełniła wojna północna (1700-1721), w czasie której rujnowały Kujawy wojska polskie, saskie, rosyjskie i szwedzkie. Po zajęciu w styczniu 1772 r. Kujaw przez kordon pruski, zdesperowani Kujawianie zawiązali konfederację antypruską(10 II11772), uważaną za pierwsze w naszych dziejach wszechstanowe powstanie narodowe.
W wyniku rozbiorów Polski (1772—1795) Kujawy podzieliły między siebie Prusy i Rosja. W napoleońskiej Europie, w latach 1807—1815, wchodziły w skład Księstwa Warszawskiego. Na mocy traktatu wiedeńskiego wschodnią część Kujaw włączono do połączonego z Rosją unią personalną Królestwa Polskiego (Kongresowego), od 1832 r. tracącego gwarantowaną traktatem autonomię. Kujawy zachodnie wcielono do pruskiego Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Prowincja Poznańska), także od początku lat 30.pozbawianego traktatowej swobody „rozwoju narodowości polskiej". Kujawy wschodnie odzyskały niepodległość po ustanowieniu przez Ignacego Daszyńskiego Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej (6/7 XI 1918). Kujawy zachodnie wyzwolili zwycięscy powstańcy wielkopolscy w styczniu 1919 r.