Koszalin - Miasto zielone
Koszalin Kultura Góra Chełmska  Redakcja

GÓRA CHEŁMSKA - WZGÓRZE PEŁNE TAJEMNIC

Na południowo-wschodnim obrzeżu Koszalina rozciąga się potężny wał wzniesień, wśród których góruje Wzgórze Chełmskie o wysokość 137 m.n.p.m. Zostało one uformowane przez Lądolód Skandynawski, a właściwie jego ostatnie stadium, ok. 10-15 tys. lat p.n.e. Stanowi ciekawostką geologiczną, gdyż jest najwyższym wzniesieniem morenowym leżącym tak blisko Bałtyku (8 km w linii prostej).

Dzieje historyczne Góry Chełmskiej sięgają bardzo dawnych czasów, bo aż 2000 lat p.n.e. Jej rozgłos i sława była tak znaczna, że przyćmiła swym blaskiem inne sławne na Pomorzu Środkowym wyniesienia. Na jej obszarze znaleziono narzędzia z młodszej epoki kamienia: kamienne siekierki, żarna.

Znacznie więcej wiadomo o dziejach Góry Chełmskiej z epoki brązu i żelaza. Stanowiła ona miejsce pogańskich obrzędów ludów kultury łużyckiej i pomorskiej. Świadczą o tym znalezione tam liczne cmentarzyska całopalne z grobami popielnicowymi, jamowymi i skrzynkowymi oraz ślady obecności niewielkich osad.

We wczesnym średniowieczu słowiańskie plemię Pomorzan używało Góry Chełmskiej jako miejsca kultu. Czczono samą formę terenu, jak i porastające ją lasy złożone głównie z dębów, buków i grabów. 

W X wieku na Górze Chełmskiej została zbudowana pogańska świątynia, zwana gontyną. Był to prostokątny, drewniany budynek, w jego wnętrzu stał posąg bóstwa, przed którym na paleniskach zbudowanych z polnych kamieni płonął święty ogień. Na placu przed gontyną odbywały się różne uroczystości związane z kultem ognia, składaniem ofiar bóstwu, wróżbami i innymi praktykami pogańskimi. Wyniki badań archeologicznych dowodzą, że pogańskie miejsce kultowe uległo zniszczeniu w XII wieku, kiedy to chrystianizacja objęła Pomorze Zachodnie.

Na szczególne znaczenie Góry Chełmskiej wskazuje najstarsza o niej wzmianka źródłowa z 1214 roku. W dokumencie tym niezwykły jest zapisek o położeniu wsi Koszalin – blisko Góry Chełmskiej. Pogański ośrodek kultowy na Górze Chełmskiej, znany na całym Pomorzu, miał istotny wpływ na powstanie u jej podnóża osady usługowej i obronnej, z którą można wiązać rodowód wsi Koszalin. Tu właśnie Bogusław II, książę zachodniopomorski osiedlił zakon norbertanów, który miał na tych ziemiach szerzyć chrześcijaństwo. Proces ten był długotrwały i minęło kilka wieków krwawej walki z poganami nim Góra Chełmska przerodziła się w ośrodek kultu chrześcijańskiego. Wzmianka źródłowa z 1263r. mówi o zbudowaniu, w miejscu zniszczonej gontyny, kaplicy chrześcijańskiej. Istnienie tego najstarszego, późnoromańskiego obiektu sakralnego potwierdziły prace wykopaliskowe prowadzone tu w drugiej połowie XX wieku. Zbudowana na Górze Chełmskiej świątynia chrześcijańska otrzymała imię Najświętszej Marii Panny. Do czasów lokacji miasta Koszalina i powstaniu w nim miejskiego kościoła, była ona kościołem parafialnym dla wsi Koszalin, później kaplicę przekazano cysterkom. Góra Chełmska stała się bardzo głośnym i sławnym miejscem odpustowym i pątniczym, do którego ściągały pielgrzymki z całego Pomorza, a także ówczesnej chrześcijańskiej Europy, posiadała prawo udzielania odpustów. Znalazła się ona na najstarszej mapie dróg chrześcijańskiej Europy, tzw. „Mapie drogi do Rzymu”. Przy kaplicy istniał cmentarz, na którym grzebano zmarłych mieszkańców tego regionu, a także pątników. Badania archeologiczne prowadzone na jego obszarze potwierdzają, że jeszcze w początkach XVI wieku wsie położone w pobliżu Koszalina i Góry Chełmskiej zamieszkiwała ludność słowiańska. Podczas niepokojów religijnych w czasie wprowadzania na Pomorzu Zachodnim reformacji (1526-1532r.) kaplica uległa całkowitemu zniszczeniu. Kult Matki Bożej został zakazany przez władze luterańskie. Z uratowanego wyposażenia kaplicy wymienić należy granitową chrzcielnicę, która znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Okręgowego w Koszalinie i tryptyk wyobrażający Gloryfikację Najświętszej Marii Panny, który podziwiać można dzisiaj w Katedrze św. Jakuba w Szczecinie. W XI wieku materiał ze zburzonej kaplicy wykorzystano do budowy wieży widokowej, która do dnia dzisiejszego zachowała się na szczycie Góry Chełmskiej. Minęły wieki, z dawnej kaplicy pozostały tylko resztki fundamentów i pamięć o sławnym Sanktuarium Maryjnym, słynącym niegdyś z cudów i nadprzyrodzonych łask. Dziś zwierzchnikom Kościoła i licznej rzeszy wiernych udało się przywrócić Górze Chełmskiej jej pierwotne znaczenie kultowe.

  ZDJĘCIE: KAPLICA NMP TRZYKROĆ PRZEDZIWNEJ

Znów do górującego nad Koszalinem wzniesienia licznie przybywają wierni i pielgrzymi. Musiały minąć ponad cztery wieki, by na szczycie Góry Chełmskiej stanęła na nowo kaplica – sanktuarium maryjne. W 1991r. odwiedził ją papież Jan Paweł II. Jego obecność w miejscu dawnego kultu chrześcijańskiego przywróciła rangę Górze czczonej przed wiekami.

ZDJĘCIE: WIEŻA WIDOKOWA NA GÓRZE CHEŁMSKIEJ