| strona główna | księga gości | e-mail Mapa strony |

 

Menu

:: Strona główna

:: Nasz region

:: Podania i legendy
:: Potrawy regionalne
:: Krzyże i kapliczki przydrożne

Kontakt

Gimnazjum im. Polskich Olimpijczyków w Racocie
Racot
ul. Kościańska 9
64-000 Kościan
tel. (065) 511 79 01
fax (065) 511 79 03


e-mail:
sekretariat@gimnazjumracot.pl

Księga gości

Wyszukiwarka



Statystyka

 

 

"Dzisiaj każdy bejmy liczy
i w Krakowie i w stolicy
Poznaniaku ty badź w formie
i zapomnij o reformie.
Ćpnij na sznytkę szczypę dżymu,
jedz i godej po naszymu".

Gwara poznańska powstała w wyniku ponad stuletniego pruskiego panowania w Wielkopolsce. Język niemiecki obowiązywał w szkołach, urzędach, podczas załatwiania interesów. Dwujęzyczność mieszkańców Wielkopolski spowodowała pojawienie się germanizmów w ojczystym języku.

Poznańska gwara należy do charakterystycznych cech nie tylko Poznania ale pośrednio całej Wielkopolski. Z pominięciem niektórych elementów, typowa jest również dla mieszkańców wszystkich ziem byłego zaboru pruskiego z wyjątkiem Górnego Śląska, z którym łączy ją jednak podobny zestaw słownictwa będącego zapożyczeniami z języka niemieckiego. Fonetycznie jest spokrewniona z gwarą krakowską.

Pozostałości gwary wielkopolskiej są żywe do dziś. Największą popularnością i żywotnością cieszą się pojedyncze wyrazy, których nagromadzenie może powodować zupełną niezrozumiałość poznańskiej mowy czego przykładem może być słynne powiedzonko:

W antrejce na ryczce
Stały pyry w tytce
Przyszła niuda, spucła pyry
A w wymborku myła giry

czyli

W przedpokoju na stołku
Stały ziemniaki w papierowej torebce
Przyszła świnia, zjadła ziemniaki
A w wiadrze myła nogi

Ostatnio wciąż wzrasta zainteresowanie językiem poznaniaków. Świadczy o tym popularność audycji radiowych i masowy udział w konkursach i festynach gwarowych. Również w pobliskim Kościanie od kilku lat organizowany jest konkurs gwary wielkopolskiej. W ostatniej edycji konkursu I miejsce zdobyła uczennica naszego gimnazjum Marzena Dobraś.


Marzena Dobraś wraz z pucharem w ksztalcie
mikrofonu za zdobycie I miejsca
 w Powiatowym Konkursie Gwary Wielkopolskiej

Charakterystyczne cechy wymowy w gwarze poznańskiej to:

  • wymowa o zamiast a np.: Kolejorz (Kolejarz), chłopok (chłopak)

  • wymowa u lub ó zamiast o np.: cóś (coś), doktór (doktor)

  • wymowa ło, łe, ły w miejscu o lub ó np.: łoko (oko), łyn (on), młost (most). Może to spowodować bardzo silne zniekształcenie: płet stołym (pod stołem) lub Łodejdź łobuzie łod łokna, bo cię łobleje bez łeb łodom łod łogórków (Odejdź łobuzie od okna bo ci obleję głowę wodą od ogórków)

  • wymowa ły zamiast ło i łó np.: łyszko (łóżko)

  • wymowa y zamiast e - mlyko (mleko), chlyb (chleb)

  • wymowa y lub i zamias końcówki -ej np.: gorzy (gorzej), lepi (lepiej)

  • wymowa ej zamiast aj np.: dej (daj), trzymej (trzymaj)

  • wymowa oł zamiast eł np.: diaboł (diabeł)

  • wymowa u zamiast ół, uł lub łu np.: na du (na dół), dugi (długi), suchaj (słuchaj)
    wymowa uł zamiast ił lub ył np.: kupiuł (kupił), buł (był)

  • wymowa końcówki -om zamiast -ą np.: jakom (jaką), pałkom (pałką)

  • udźwięcznienia międzywyrazowe, czyli dźwięczna wymowa ostatniej spółgłoski w wyrazie, gdy wyraz następny zaczyna się od samogłoski lub spółgłoską l, ł, m, n, ń, r np.: krug otfrunoł (kruk odfrunął) schyłeg nocy (schyłek nocy)

  • wymowa dźwięczna w po głoskach beźdżwięcznych (brak wymowy kwas jako kfas)

  • miękka wymowa niektórych wyrazów typu: drzaźnić (drażnić), dźwi (drzwi), śpilka (szpilka)

  • zmiany pojedynczych spółgłosek w grupach spółgłoskowych np.: krzest (chrzest), ślizgi (śliski) letki (lekki)

  • tosunkowo liczne uproszczenia (najczęściej strz, trz i drż do szcz, cz i dż) np.: czy (trzy), szczała (strzała), baży (bardziej), poedział (powiedział)

  • w niektórych wyrazach zamiana ń na j np.:gnieźniejski (gnieźnieński)

  • przyrostki zdrabniające -ik, -yszek np.: wózik (wózek), kamyszek (kamyczek)
    zmiana rodzaju np.: por - pora, zapałka - zapałek, magiel - magla

  • zmiana końcówek w pewnych rzeczownikach:
    niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego zmieniają w dopełniaczu ońcówkę z -ę na -ą np.: lekcją (lekcję)
    mianownik liczby mnogiej wesoła (wesela), a w liczbie mnogiej dopełniacz tych wesół (tych wesel)
    w odmianie przymiotnikowej form męskoosobowych zamiana koncówki -y na -i np.: dobzi (dobrzy), dzici (dzicy)
    w dopełniaczu liczby mnogiej końcówka -ów występuje również w rodzaju żeńskim np.: myszów (myszy), wsiów (wsi)
    zmiana miejscownika nazw niektórych krajów np.: do Prusiech (do Prus), z Węgrzech (z Węgier), do Włoszech (do Włoch)
    końcówka narzędnika ujednolicana do -ami np.: dzieciami (dziećmi), ludziami (ludźmi)
    celownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego zakończony na -ewi, zamiast -owi np.: wujewi (wujowi)

  • nieprawidłowy dobór niektórych zaimków lub ich zniekształcanie np.: te słońce (to słońce), tej (ty)

  • zmiany w wymowie czasowników:
    zmiany w formie niektórych bezokoliczników np.: ućknąć (uciec), stojeć (stać)
    zmiany we wzorze odmiany np.: bierę - bieremy - bierą (biorę - bierzemy - biorą)
    końcówka -imy zamiast -iśmy w czasownikach, np. widzielimy, bylimy, mielimy
    końcówka -ym zamiast -em w czasownikach, np. widziołym, byłym, miołym (widziałem, byłem, miałem)
    zmiany w tworzeniu czasu przeszłego np.: szłem (szedłem), żym był (żem był - popr. byłem)
    zmiany w tworzeniu imiesłowów biernych np.: ukradzone (ukradzione), zamiecone (zamiecione)

  • zmienione formy przysłówków np.: możno (można), skędy (skąd)

  • podwajanie niektórych przyimków: zez domu (z domu) wew domu (w domu)

  • niemiecki wzór wymowy:
    litera s w zapożyczeniach wymawiana jako z' np.: senzacja (sensacja), uniwerzytet (uniwersytet)
    niemiecka wymowa sąsiadujących samogłosek eu i ea' np.: Ojropa (Europa), idejał (ideał)
    obok licznych miemieckich zapożyczeń np.: kista (skrzynia niem. Kiste)pojawiają się kalki czyli dosłowne tłumaczenia np. szkolnica (uczennica niem. Schülerin) czasem nawet całych zdań np.: On jest 20 lat stary (On ma 20 lat niem. Er ist 20 Jahre alt)
    obecnie już rzadszy niemiecki szyk zdania np.: maszyna do chleba krajania (maszyna do krojenia chleba), to jest ale źle (niem. das ist aber schlecht)

  • nie należące do kanonu literackiego gwary lecz po II wojnie światowej typowe i bardzo rozpowszechnione w gwarze poznańskiej jest dodawanie we wszelkiego rodzaju wypowiedziach słowa nie, nawet w zdaniach twierdzących, - np. zdanie Ładna jest ta dziewczyna, nie? nie jest wcale ani pytające, ani zaprzeczające

powrót na górę strony


Źródła:
Gruchmanowa M., Walczak B. Słownik gwary miejskiej Poznania, PWN 1997
Zdjęcie:
Mirosław Duda

 
 

Data ostatniej modyfikacji strony 17.04.2006