Przysłowia
Cechy gwary z rejonu powiatu dębickiego


CECHY GWARY Z REJONU POWIATU DĘBICKIEGO

Gwara powiatu dębickiego jest jednym z charakterystycznych przykładów dialektu małopolskiego. Charakteryzuje się mazurzeniem, jednak w poszczególnych miejscowościach regionu występuje ono w różnym nasileniu. Z tego względu okoliczne wsie możemy podzielić na:
wsie mazurzące
wsie niemazurzące
wsie mazurzące częściowo
wsie mające nawet wymianę r na z, zwykle przy tym mazurzące częściowo, bez nadrzędnej zasady

ZAKRES SŁOWNIKA

Ujęto w nim wyrazy i zwroty charakterystyczne, z wyłączeniem słów funkcjonujących w języku literackim. Znajdują się tu wyrazy znane w języku ogólnopolskim, jako nazywające przedmioty i zjawiska charakterystyczne dla wsi i kultury ludowej (np.. bijak, biczysko) oraz wyrazy z języka potocznego. Nie ujęto natomiast wyrazów, które odróżniają się od języka literackiego jedynie systemowymi cechami gwarowymi (np. a pochylone). Słownik obejmuje więc wyrazy:
obce językowi polskiemu
występujące w gwarze w zmienionej postaci (ale nie mogą być to różnice systemowe)
funkcjonujące zarówno w języku literackim, jak i regionalnym, ale w odmiennym znaczeniu
znane w języku ogólnopolskim, ale charakterystyczne dla życia i kultury wsi
występujące w języku ogólnym potocznym, ale typowe dla mentalności ludzi wsi.
Jest to tylko fragment faktycznego stanu gwary, uwarunkowany zdobytymi materiałami i informacjami. Jak wszystkie odmiany języka również i gwara ulega ciągłym przemianom.

W gwarze powiatu dębickiego można dostrzec wiele podobieństw pomiędzy poszczególnymi miejscowościami, ale widoczna jest również rywalizacja między nimi, a nawet niechęci. Objawia się to ujętymi w słowniku złośliwymi przezwiskami,które nadawane są mieszkańcom różnych miejscowości. Słownik obejmuje słowa najbardziej rozpowszechnione w rejonie, jak i te mniej znane i używane w niektórych tylko miejscowościach.
Słownik ma układ systemowo-alfabetyczny. Podzielono go na działy rzeczowe, z wyodrębnionymi podrozdziałami. Zawiera pięć rozdziałów:

I. Przyroda
a) świat roślin
b) świat zwierząt
c) teren żywioły pogoda pory

II. Człowiek
a) życie fizyczne
części ciała czynności fizjologiczne ruchy choroby zmysły nałogi młodość - starość.
b) życie psychiczne
uczucia - wola charakter nastrój mowa nazwy ludzi od cech przezwiska przekleństwa.

III. Gospodarstwo wiejskie
a)Gospodarstwo domowe
sprzęty domowe naczynia prace w domu posiłki odzież higiena sprzątanie.
b)Gospodarstwo rolne
praca w polu hodowla narzędzia gospodarskie wóz.
c) Budownictwo i inne rzemiosła
narzędzia materiały zawody wytwory pracy sposób wykonywania czynności.

IV. Życie społeczne
Rodzina wieś miasto komunikacja poczta administracja ochrona zdrowia szkoła handel własność.

V. Kultura duchowa
Kościół religia wierzenia zabobony zwyczaje święta zabawy muzyka jednostki miary kolory okoliczniki.
Niekiedy po definicji pojawiają się klasyfikatory, np.
st. wyraz używany tylko przez ludzi starszych (ponad 60 lat)
mł. wyraz używany tylko przez ludzi młodych (do 30 lat)
ekspres. wyrażenie ekspresywne
iron. wyrażenie ironiczne,
wulg. wyrażenie wulgarne,
obraźl. wyrażenia obraźliwe,
rz. - rzadko używane.
zdrobn. zdrobniałe.
Jeżeli dany wyraz jest raczej używany tylko w liczbie mnogiej to tak został podany w taki sposób, np. Derdy l.mn. Ale jeżeli wyraz występuje sporadycznie w liczbie mnogiej, słownik podaje obie formy, np. Chusta, -y zwykle w l.mn. Chusty.

BIBLIOGRAFIA:
a) Alicja Pochodaj Balasa, Słownik porównawczy dwóch wsi małopolskich (Kochanówka i Ocieka) praca magisterska pisana na seminarium językowym pod kierunkiem doc. dr. hab. Janusza Strutyńskiego.


do góry


Zobacz Galerię





Q U I Z
Belki, na których oparta jest cała konstrukcja powały domu chłopskiego to:
tragarze
atlasy
wsporniki

 

mapa strony