Słownik gwary śląskiej

  

 

Słowo wstępne

 

     Jak większość języków regionalnych , dialekt śląski przez wiele wieków funkcjonował w formie mówionej, a Ślązacy pisali najpierw po łacinie , potem głównie po polsku , trochę po czesku , w końcu po niemiecku . Dialekt śląski nie doczekał się własnej ortografii .  Zdarza się ,że osoby , które nie urodziły się na Śląsku, a mieszkają tu od dłuższego czasu, ulegają wpływom śląskiej gwary. Przyjmują typową na Śląsku intonację, stosują niektóre gwarowe słowa i zwroty , ale głównie zaczynają brzmieć ich „ pochylone ‘’ samogłoski . Gwarowe brzmienie słyszymy m. in. w  wyrazach  : grziby , prziszoł , pokrziwa , krziwy . Absolutnej jedności językowej nie ma nawet w obrębie tej samej wsi, czy miasta, ponieważ występują pewne różnice dialektowe. Gdy przyjrzymy się słownictwu gwary  to odnajdujemy różne określenia dla jednego słowa np.  jedni będą zbierać w ogródku pozimki,  inni poziomki, podziomki albo jagody. Położenie geograficzne spowodowało pojawienie się naleciałości zagranicznych. Zmieniała się wymowa, czasem nawet cała postać wyrazów, np. niemiecka „Apfelsine” u nas jest „apfelzina”, niemieckie „Strassenbahn” – to nasza „sztrasbana” , niemieckie „Pumpe” – to „plumpa”. Popularna zicherka, którą omy spinały tuszek albo szatkę, pochodzi od niemieckiego rzeczownika „Sicherheit” – spantlik (snadek). Podobnie jest z „radiską” – rzodkiewka, która pochodzi od niemieckiego „Redieschen”.W gwarze odnajdujemy zwroty, zrosty, złożenia, które przybrały interesującą formę np.  „tyn, co mioł cug”, „A idź mi weg”. Nikogo nie dziwi określenie „wichajster”.   Do dziś większość ludzi znających gwarę powie : „on (łon) wlazł (wlołz) na stróm” – a nie na drzewo. Wśród wyrazów odniemieckich znajdziemy : „gańba”, „łożarty”, „pszaja ci”.  Zachowuje się w niej wiele cech, które znikły z języka ogólnego. Kiedy na lekcjach języka polskiego analizuje się twórczość Reja, Kochanowskiego, najbardziej aktywne są dzieci, które w domu posługują się gwarą. Dla nich zrozumiałe są słowa staropolskie: „gibko”, „ochędożyć”, „cedzić”, „frasunek”. Dzieci te stopniują przymiotniki tak jak staropolszczyznę. Mówią „drogszej” (drozsy), „długszej” (dłuzsy), „lekszy” (leksy)- zamiast droższy, dłuższy, lżejszy.

Celem , który przyświecał twórcom tego niewielkiego słownika jest podanie  wybranych  gwarowych zwrotów i słów śląskich , aby każdy  , kto ,,wejdzie" na naszą stronę mógł zapoznać się i zrozumieć prezentowane tam teksty gwarowe związane z historią i kulturą Śląska Opolskiego  oraz  ze zwyczajami i obrzędami ludowymi   funkcjonującymi dawniej i współcześnie w naszym regionie . Liczymy tu nie tylko na pasjonatów śląskiego dziedzictwa kulturowego, na regionalistów , lecz najbardziej  na nauczycieli i uczniów, u  których  bezpośredni kontakt z tematem  może wpłynąć na rozwój świadomości regionalnej i aktywne uczestnictwo w kulturze .

PODRĘCZNY SŁOWNIK GWARY ŚLĄSKIEJ

A

ajmer – wiadro

ańfachowy – zwyczajny, byle jaki, prostacki

apfelzina – pomarańcza

asić sie– chwalić się

aszynbecher – popielniczka

augustki – jabłka papierówki

B

babrać – brudzić

bajtel – dziecko, chłopiec

bajzel – nieporządek, bałagan

bakpulwer – proszek do pieczenia

bal – piłka do zabawy

banhof – stacja kolejowa, dworzec

bania – dynia

bifej – kredens

bigel – wieszak na ubrania

biglołzko – żelazko

blyndować – oślepiać

bojtel – worek, torebka

borołk – nieborak

brejle – okulary

 

C

 

canpasta – pasta do zębów

chaberfloki – płatki owsiane

chichrać się – śmiać się

ciepać – rzucać

cudować - wydziwiać

cug – pociąg

cwibak – sucharki

cyganić – kłamać

ćmi się – zmierzcha

D

 

dać pozór – uważać

dałerwale – loki po trwałej ondulacji

darymny futer – na próżno, niepotrzebnie

deka – koc

dekować – nakrywać do stołu

do kupy – razem, wspólnie

drap – szybko

durch – ciągle

dzieciontko – podarunek pod choinkę

dziołcha – dziewczyna

 

E

 

elefant – słoń

elektrykołrz –elektryk

eli – albo

elwer – rzut karny w piłce nożnej

erbnońć – dostać coś, odziedziczyć

 

F

 

fach – zawód

fajnie –ładnie

fajrant – koniec roboty, wolne

fana – chorągiew, sztandar

fandzołla – fasola

fandzołlić – mówić od rzeczy

farołrz – ksiądz, proboszcz

fejszter – leśniczy

fest – mocno

fiber – gorączka

flaska – butelka

fliger – samolot

fojerman – strażak

fura – wóz

fusbal – piłka nożna

fyrzichy – brzoskwinie

 

G

galołty – spodnie

gardiny – firany

garniec – garnek

garus – bałagan

geltag – wyplata

gelynder – poręcz

giskana – polewaczka

glaca – łysina

glajzy – szyny

gołdać – mówić

gorko –gorąco

gorsyć się – gniewać się

gansi pampek – stokrotka

 

H

hadra –szmata

hantuch – ręcznik

haziel – ubikacja

hazyk – zając

heft – zeszyt

heklować – szydełkować

hołzyntrejgi – szelki

I

inaksy – inny

istny – prawdziwy

izba – pokój

J

ja – tak

jagódki – porzeczki

jegła – igła

joł – ja

juzaś – znowu

K

kamelki – rumianek

kapka –kropla

kapejlonek – ksiądz wikary

kabza – kieszeń

kapuca – kaptur

karnonć się – przejechać się

kartołfel – ziemniak

katejmus – katechizm

kielnia – chochla

kilać – łaskotać

klejd – sukienka

klapacka – packa na muchy

klekotać – plotkować

klopsztanga – trzepak

koło – rower

kołołc – ciasto drożdżowe

kumora – spiżarka

krałza – słoik

krupniołki – kaszanka

kucać – kaszleć

L

laćki – papucie

laclik – śliniak

larmo – hałas

latoś – w tym roku

lałba – ganek przy domu, zadaszenie

lica – policzki

lojfer – dywan

lomp – łobuz

luft – powietrze

luftplompa – pompka rowerowa

luftować - wietrzyć

lukaty – ktoś z kręconymi włosami

lygać – kłaść się spać

Ł

łazić – chodzić

łechtać – łaskotać

łobiołd – obiad

łoblyc się – ubrać się

łobrołz – obraz

łogyń – ogień

łojcowie – rodzice

łokompać się – wykąpać się

łosprawiać – opowiadać

łostawić – zostawić

łośwjycić – zaświecić

łoziymnołście – osiemnaście

M

majs – kukurydza

mantel – płaszcz

maras – błoto

miech – worek

mieć prawie – mieć rację

miesioncek – księżyc

mietła – miotła

moplik – motorower

muskle – muskuły

mycka – czapka

N

na bezrok – w przyszłym roku

na beztydziyń – w dzień powszedni

na klinie – na kolanie

na kraju – na brzegu

na zadku – z tyłu

nasfol – naumyślnie

nazołd – z powrotem

nie padej – nie mów

nieskoro – późno

nudle – makaron

nudelkula – wałek do ciasta

nupel – smoczek

O

obalić się – przewrócić się

obcyrklować – zaplanować

ołberiba – kalarepa

ołma – babcia

ołpa - dziadek

P

papyndekel – tektura

parfim – perfum

patrz się stracić – zejdź mi z oczu, zmykaj

pejdzieć – powiedzieć

piechty – pieszo

pieszczonek – pierścionek

piołsek – piasek

pjyrwej – dawniej

plaskaty – płaski

plompa – pompa

platwus – płaskostopie

płachta – prześcieradło

po ćmołku – po ciemku

po ptołkach – po wszystkim, to już koniec, stało się

pozimki – truskawki

pojejś – zjeść, najeść się

poleku – powoli

połno – pełno

pomywać – zmywać naczynia

portmanej – portmonetka

przekludzić się – przeprowadzić się

przisklybek – lizus

pszinco – nic, figa z makiem

puding – budyń

pukel – garb

pukeltasia – tornister

R

radiska – rzodkiewka

rojber – psotnik, chuligan

rajcować – wymądrzać się, głośno się zachowywać

rejsfeszlus – zamek błyskawiczny

rajefiber – „gorączka” przed podróżą

rałs – wynocha, odejdź, idź sobie!

richtig – naprawdę, rzeczywiście

ruby – gruby

ryćka – mały stołeczek

ryć się – pchać się, wtrącać się

rzykać – modlić się

S,Ś

seblyc się – rozebrać się

sfaliś – zrzucić

siolka – filiżanka, kubek

siyń – korytarz

słazić –schodzić

smazonka – jajecznica

smolić – lekceważyć

smykać się – włóczyć się

spatrzeć – załatwić coś komuś

sprzezywać – nakrzyczeć na kogoś

strup – gojąca się rana

styknie – wystarczy

suć – sypać

synek – chłopiec

siac – narzeczony

szakiet – marynarka

szalter – załącznik prądu

szlajer – welon

szlojdra – proca

szlus – koniec

szuminy – piana

szusblech – błotnik

śtrachelce - zapałki

śterować – przeszkadzać

śniołdać – jeść śniadanie

T

tanksztela – stacja benzynowa

tasia – torba

taślampa – latarka

taśyntuch – chusteczka do nosa

tera – teraz

tomata – pomidor

topek – nocnik

trefić – spotkać

trocha – trochę

trza – trzeba

tukej – tutaj

tuni – tani

tej – herbata

U

uja, ujek – wujek

ukidlany – poplamiony

ukrołć – ukroić

urznonć się – uciąć się

uwachować – upilnować

uwarzić – ugotować

W

wachować – pilnować

wadzić się – kłócić się

wandruś – wędrowiec

wartko – szybko

waszkuchnia – kuchnia , pralnia

wciepnonć – wrzucić

wele – loki

wic – żart, kawał

widołka – widelec

wiejla – ile

wlołć – wlać

woniać – wąchać, pachnieć

wuszt – kiełbasa

wyciepnonć – wyrzucić

wydać się – wyjść za mąż

wyglancowany – wyczyszczony

wyklupać - wytrzepać

Y

yno – tylko

Z

zadek – tył

zaglondać – patrzeć

zandale – sandały

zarołz – zaraz, natychmiast

zbałmoncić – ogłupić

zesel – fotel

zgniły – leniwy

zogłowek – poduszka

zołza – sos

zołwisny – zazdrosny

 

                                                                                          Agnieszka i Julia Cholewa [z pomocą mamy]

                                                                                                uczennice klasy III

                                                                                           PSP nr 1 w Dobrzeniu Wielkim