UBIÓR LUDOWY


         Górale mieszkający na terenie Pienin nie wytworzyli jednolitej grupy etnograficznej o równych cechach wyróżniających się jako całość spośród innych regionów.
         Na zróżnicowanie górali Pienińskich w odrębne grupy regionalne wpłynął przede wszystkim czynnik geograficzny. Pieniny mimo swej niewielkiej wysokości stworzyły dzięki silnemu zróżnicowaniu krajobrazowemu poważne trudności komunikacyjne między poszczególnymi osiedlami pienińskimi.
         Początkowo całe Pieniny wchodziły w skład starostwa czorsztyńskiego co powodowało noszenie tego samego stroju, tzw. Ubiór mieszkańców starostwa czorsztyńskiego związany był z ubiorami mieszkańców pobliskiego Spisza, który był dla Pienin najbliższym ośrodkiem kulturowo-gospodarczym.
         Z czasem jednak na skutek upadku starostwa czorsztyńskiego, rozwój mody lokalnej i oddziaływanie sąsiednich regionów zaczęły wyodrębniać się mniejsze terytoria etnograficzne istniejące do dnia dzisiejszego. Są to regiony:

  1. region spiski
  2. region czorsztyński
  3. region sromowiecki
  4. region krościeńsko - szczawnicki
         Region krościeńsko- szczawnicki zwany pienińskim obejmuje Szczawnicę Wyżną, Niżną, Krościenko, Grywałd, Hałuszową i Tylkę.
         Region szczawnicki na przełomie XIX i XX w. stał się ośrodkiem mody opartej częściowo na dawnych elementach spiskich, częściowo na późniejszych nowotarskich i sądeckich /hafty/. Nowa moda szczawnicka wyróżniająca się w kroju męskim specyficznym sposobem zdobienia kurtek, kamizelek i spodni, w stroju zaś kobiecym wyszywaniem na gorsecie i haftami w zapaskach przyjęła się w Krościenku oraz przeszła do Grywałdu, Tylki i Hałuszowej.
         Terytorium na, którym rozprzestrzeniają się ubiory szczawnickie, mimo że jest małe nie jest wewnętrznie jednolite. Dzieli się na dwie części: wschodnią obejmującą Szczawnicę Niżną i Wyżną odznaczającą się szczególnie bogatym zdobnictwem, zachodnią do której należą pozostałe miejscowości. Odmienność ubiorów tego regionu przyczyniła się w poważnym stopniu do krystalizacji odrębności grupowej jego mieszkańców w stosunku do mieszkańców sąsiednich regionów. Można nawet zauważyć charakterystyczne nastawienie górali tego regionu, którzy uważają swoje ubiory za piękniejsze i bardziej wartościowe od ubiorów sąsiadów.

UBIÓR GÓRALA SZCZAWNICKIEGO




         Ubiór górala szczawnickiego składa się: z czarnego filcowego kapelusza, białej koszuli, kamizelki lub kożuszka bez rękawów, wełnianych białych spodni i kierpców. Na przeguby dłoni górale naciągają tzw. "zapiąstki". Na święta zamiast sukmany, która wyszła już z użycia noszone są tzw. "kurtki". W zimie górale noszą brązowe kożuchy z rękawami pozbawione ozdób.
         Najważniejszymi elementami stroju męskiego są spodnie i kamizelka.
         Spodnie są obcisłe z białego wełnianego sukna, ściągane są wąskim, długim paskiem. Część tego paska nabijana srebrnymi guzikami zwiesza się z boku. Spodnie z przodu są zaszyte, z prawego boku znajduje się tzw. "przypor" ozdobiony parzenicą. Na kieszeni jest haft roślinny. Szwy boczne nogawic zakryte są lampasem uszytym z wąskich, nieparzystej liczby skrawków sukna, względnie ze sznurka lub włóczki, koloru cynober na przemian z pomarańczowym. Na dole z prawej strony w miejscu rozcięcia nogawicy znajduję się pompon. Po obu stronach tego rozcięcia wyszyty jest piękny wzór "krokiewka".
         Kamizelka jest wyszyta z sukna fabrycznego, koloru niebieskiego, obramowana wypustkami z czerwonego sukna. Po bokach są cztery kieszonki bogato wyszywane. Największą ozdobą jest haftowane obramowanie biegnące od kołnierza w dół. Ponadto cała kamizelka jest ozdobiona motywami kwiatowymi i cekinami.
         Prócz kamizelek, które są strojem odświętnym, jako ubiór wierzchni używane są krótkie, sięgające do bioder kożuszki bez rękawów. Obecnie noszone kamizelki są koloru brązowego, po krajach wykończone czarnym barankiem i ozdobione kolorowym haftem.
         Miejsce sukmany w męskim ubiorze zajęła obecnie tzw. "kurtka " tj. krótka gunia sięgająca do bioder, uszyta z ciemnego sukna i barwnie haftowana.
         Kapelusz noszą szczawnicy górale mały, mniejszy niż górale grupy podhalańskiej, czarny, o wąskim "skrzelu" obszyty czerwoną wypustką. Główka kapelusza jest ozdobiona muszelkami.
         Na stopach noszą górale tzw. "kierpce", które są skórzane, wykonane ze skóry bydlęcej ozdobione wzorkami tłoczonymi, zapinane na rzemyk ze sprzęczką.

UBIÓR GÓRALKI SZCZAWNICKIEJ





         Ubiór kobiecy składa się z białej koszuli, gorsetu, spódnicy, zapaski i kierpców. Obecnie noszone są białe koszule bogato przy szyi marszczone z dużymi krzyżami i mankietami, ozdobione białym haftem i wykończone haftowanymi ząbkami.
         Spódnice wykonane są z cienkiego materiału wełnianego zw. "tybetem", najczęściej zielonego, drukowanego w duże czerwone kwiaty. Zapaski są tiulowe, haftowane.
         Gorsety, szyte są z aksamitu, haftowane w naturalistyczne kwiaty. Zwykle haftowany jest na środku pleców jeden bukiet, dwa na przodzie. Z przodu są haftki do sznurowania przy pomocy wstążki. Główną ozdobą stroju kobiecego są czerwone korale.

"Jo se Gorolecka
w ładnych korolickach
Nima tys tu nima
do mnie parobecka"

         Góralki na stopy wdziewają białe skarpety, i kierpce wiążąc "nawłokę ", która to wykonana z wąskiego rzemienia wiązana jest do pierwszej od strony palców dziurki wyciętej na wewnętrznej krawędzi kierpca , później wolny koniec przewleka się zygzakiem przez pozostałe otwory, następnie przez dwie dziurki umieszczone na pięcie i teraz zbywający koniec rzemienia okręca się koło kostki.
         Dziewczęta włosy czeszą w jeden warkocz, w który wplata się czerwoną wstążkę związaną na końcu kokardką. Czasem noszą tzw. "cuby " tj. warkocze związane w węzeł umieszczony na wierzchu głowy i związany kokardą .
         Starsze kobiety do dziś chodzą w chustkach na głowie. Zwyczaj chodzenia w chustkach na głowie rozpowszechnił się pod koniec XIX w. Były to chustki tybetowe czerwone lub zielone drukowane w kwiaty. Najczęściej kobiety nosiły czepce. Czepce kobiet szczawnickich posiadały formę typową dla Spisza tj : obcisłej czapki zachodzącej na uszy z charakterystycznym zębem nad czołem. Do przymocowania czepca na głowie służyła czarna tasiemka szeroka na dwa centymetry, a długa na dwa metry, którą obwiązywano głowę kilkakrotnie. W czasie czepin do przywiązywania czepca używano wstążki z kapelusza pana młodego.

STRÓJ WESELNY



         Idąc do ślubu dziewczyna miała na głowie upiętą "ktonkę " czyli czółko w formie korony wykonanej z tektury obszytej czerwonym suknem i ozdobionej "wątrysem" i sztucznymi kwiatami. Z tyłu szyte były na "papierach" szerokie wstążki tkane w kwiaty. Na wierzch narzucano przejrzystą tiulową chustkę.
         Weselny strój panny młodej - Koszula góralska, halka z haftem u dołu, spódnica biała tybetowa, gorset biały lub czarny haftowany (aksamit), korale czerwone "trzy wojki", kierpce z nawłokami, białe skarpety. Na głowie wianek z czerwonego sukienka lub z aksamitu naszywany koralikami lub cekinami. Z tyłu głowy udrapowane i przytwierdzone kolorowe wstążki, powinny zwisać do długości spódnicy. Na to wszystko na plecy zakładano "rańtuch" tj. muślinowy lub koronkowy szal. Gorset zasznurowany był czerwoną lub różową wstążką. Panna młoda nie miała w ręce bukietu ślubnego- starosta niósł różczkę weselną.





         Strój pana młodego - Koszula biała ze stójką, spodnie z sukna, kamizelka niebieska, zapiąstki, opasik góralski, cucha biała z sukna spięta spinką lub wstążką białą lub czerwoną. Na głowie kapelusz góralski opasany czerwoną wstążką, z tyłu kapelusza piórko zrobione z bukszpanu i białych drobnych kwiatków.



DO GÓRY