sobota 30 sierpnia 2014 imieniny Róży i Szczęsnego 1748 - Urodził się Jacques Louis David, malarz francuski
Do końca roku pozostało: 123 dni
Nauczyciel
Interaktywna mapa szkół
Język polski Historia WOS Sztuka (plastyka i muzyka) Języki obce Religia i etyka
Matematyka Fizyka i astronomia Chemia Biologia Przyroda Geografia Technika Informatyka
Przedmioty zawodowe WF Ścieżki edukacyjne Wychowanie przedszkolne Nauczanie zintegrowane Więcej
  • Przemoc emocjonalna
Przemoc emocjonalna w szkole

Przemoc emocjonalna

Literatura pedagogiczna dowodzi, że głównym powodem nieakceptowanych zachowań dzieci i młodzieży jest stosowana wobec nich przemoc zarówno w środowisku domowym, jak i szkolnym. W środowisku domowym, w skrajnym przypadku, przybiera postać przemocy fizycznej (w rodzinach niewydolnych wychowawczo, patologicznych lub stosujących autorytarną metodę wychowania), w szkole natomiast najczęściej postać przemocy emocjonalnej. Przemoc emocjonalna ukierunkowana jest na wyrządzanie szkody psychicznej. Jej celem jest intencjonalne (zamierzone) naruszenie godności osobistej podmiotu destruktywnych oddziaływań. Może ona przybierać różne formy, a zaliczyć do nich możemy m.in.: wyśmiewanie, poniżanie, wymyślanie, lekceważenie, zawstydzanie, wmawianie, szydzenie, straszenie, grożenie, szantażowanie, obrażanie, upokarzanie, ośmieszanie, wywyższanie się, zaniedbywanie. Przemoc - jak wszyscy wiemy - zawsze pozostawia piętno, a nierzadko bywa także katastrofalna w skutkach.

Ujemną stroną współczesnych szkół jest w dalszym ciągu tworzenie relacji pomiędzy nauczycielami a uczniami na wzór „totalitarno-militarny". Nauczyciele rządzą uczniami - zamiast nimi kierować; myślą za nich - zamiast z nimi współpracować; narzucają własne rozwiązania - zamiast wspierać inwencję twórczą.

T. Gordon przedstawił to następująco:

Na podstawie doświadczeń z pracy w wielu okręgach szkolnych wiem jasno, że szkoły - z małymi wyjątkami - są instytucjami autorytarnymi, które kształtują swoją budowę organizacyjną i swoja filozofię przewodzenia głównie według wzorów organizacji militarnych. Wytyczne i zasady zachowania się uczniów są z reguły ustalone przez dorosłych z wierzchołka hierarchii bez współudziału młodzieży, od której oczekuje się podporządkowania. Przekroczenie tych zasad pociąga za sobą kary. [...] W czasie lekcji uczniowie bywają przez nauczycieli upokarzani i strofowani. Nagradzani bywają za to, że potrafią powtórzyć to, co im zostało zadane do przeczytania, a często karani za własne zdanie albo sprzeciw. [...] Gdy dzieci w czasie lekcji są niegrzeczne, a takimi naturalnie w tak nieterapeutycznym klimacie szkoły raczej będą, powstające konflikty traktuje się zazwyczaj pierwszą metodą, a czasami metoda drugą. Dzieciom poleca się np. zgłosić się u dyrektora szkoły lub jego zastępcy, od których spodziewa się rozwiązania konfliktu między uczniem a nauczycielem. [...] Dyrektor wychodzi najczęściej z założenia, że winę ponosi uczeń, i karze go natychmiast, wygłasza mu kazanie i wymusza na nim przyrzeczenie, że „przestanie" i „dostosuje się". W większości szkół bezwstydnie pozbawia się dzieci ich praw obywatelskich: prawa do swobodnej wypowiedzi [...] prawa do innego zdania. Szkoły wzbraniają dzieciom także prawa odmowy wypowiedzi przeciwko sobie samym (prawa do obrony). [...] Czy to jest wykrzywiony obraz szkoły? Nie sądzę. Wielu obserwatorów systemu szkolnego opisywało te same braki, np. Glaser, Holt, Neill, Rogers. Poza tym wystarczy zapytać młodzież, co sądzi o szkołach oraz nauczycielach. Większość dzieci mówi, że nienawidzi szkoły i ze nauczyciele traktują je bez szacunku i niesprawiedliwie. [...] Większość dzieci traktuje szkołę jako miejsce, do którego muszą uczęszczać, naukę przeżywają jako coś, co rzadko bywa przyjemne czy zabawne; traktują naukę jako męczącą pracę, a nauczycieli widzą jako nieuprzejmych policjantów1.

W szkole, w której nie odróżnia się przymusu od przemocy, nie ma mowy o podmiotowym traktowaniu ucznia, o jego optymalnym rozwoju intelektualnym.

M. Karkowska i W. Czarnecka m.in. tak problem ten przedstawiły:

Przymus i przemoc nie są pojęciami tożsamymi. Przymus wynika ze struktury szkoły, nie jest wyrazem bezradności, nienawiści, stereotypów, nie jest w tak dużym stopniu jak przemoc uwarunkowany osobowością wychowawcy. Zasadniczą rolę odgrywa tutaj frustracja, ograniczenie własnych możliwości i dążeń samorealizacyjnych nauczyciela. Aktem przemocy jest każda sytuacja, w której uniemożliwia się lub utrudnia innym zaangażowanie w proces poszukiwania. Edukacja w szkole i wiążące się z nią werbalistyczne lekcje [...] dystans między nauczycielem a uczniem [...] są elementami utrudniającymi swobodne myślenie, twórcze poszukiwania, które powinny stanowić podstawę w procesie uczynienia się. [...] Taki system pedagogiczny rodzi ludzi niedostatecznie kreatywnych, bez umiejętności poznawania i przekształcania rzeczywistości2.

Oparty na przemocy system nakazowo-zakazowy narzucony przez szkołę, skłania uczniów do podjęcia działań mających na celu ominięcie go. Problem nasila się zwłaszcza w okresie adolescencji (dorastania). Istnieje także pewne zagrożenie, o którym pisze m.in. M. Gołaszewska:

Dotykamy sprawy bardzo istotnej, która [...] pojawia się często w stosunkach międzyludzkich, ale także w zamierzeniach wychowawczych: rolę ograniczenia wolności, by nie czynić zła, spełniają zakazy i nakazy, a czasem wręcz fizyczna przemoc. Człowiek w ten sposób wychowywany nie ma woli czynienia dobra, zostaje tylko pozbawiony możliwości czynienia zła. Jeśli zaakceptuje to, zostanie pozbawiony możliwości wyboru. Sprawa nie jest prosta, zasadniczym bowiem celem wychowania jest między innymi tępienie złych skłonności. Tylko, że złe skłonności ustępują wtedy, gdy człowiek sam wybiera dobro, gdy sam dostrzeże, że wybór tego, co dobre, rozwija w nim człowieczeństwo, że zło mógłby też wybrać, ale nie chce3.

Nie znaczy to wcale, że trzeba dać uczniowi zupełną swobodę, wolną od wszelkich ograniczeń i przymusu, że trzeba zrezygnować z nakazów i zakazów. Problem polega na tym, by system nakazowo-zakazowy był uświadomionym, wolnym od przemocy emocjonalnej przymusem szkolnym, a nie formą destrukcyjnie działającego nacisku. Celem przymusu - w kontekście interakcji szkolnych - jest skłonienie ucznia do podjęcia działań stymulujących jego rozwój psychofizyczny. Celu tego nie można osiągnąć przemocą, gdyż cała energia ucznia skierowana będzie nie na podnoszenie własnego poziomu intelektualnego, ale na zniesienie powstałego obciążenia emocjonalnego. Skutkiem permanentnej przemocy może być wprawdzie podporządkowanie sobie wychowanka, lecz ceną będzie wyrządzona mu szkoda.

Przemoc emocjonalna jako środek wychowawczy jest niedopuszczalna, gdyż z całą pewnością będzie miała negatywny wpływ na odwagę, odporność na stres, samopoczucie, motywację i samoocenę ucznia - w perspektywie na jego postawę wobec świata. Poza tym może skłaniać młodego człowieka do fałszywej refleksji, ze jest immanentną cechą4 relacji międzyludzkich.

Nadużywanie władzy przez nauczyciela jest zjawiskiem zdecydowanie negatywnym. Godzi ono w poczucie godności wychowanka, eskaluje w nim niechęć do grona pedagogicznego i szkoły, hamuje rozwój na pożądanym poziomie. Uczeń uczy się oportunistycznego kombinatorstwa, tracąc z oczu właściwy cel, którym jest zdobywanie wiadomości i nabywanie umiejętności.

Nauczyciel, aby sprawować realną władzę nad uczniem, aby skutecznie nakłonić go do dobrowolnego respektowania wszelkiego rodzaju regulaminów, postanowień, instrukcji, poleceń, próśb itp., musi najpierw zdobyć jego zaufanie i szacunek (uznanie); Wtedy dopiero może oczekiwać od niego chętnej i dającej rezultaty współpracy. Nie uda mu się to wszystko, gdy będzie uciekał się do przemocy psychologicznej. Jeżeli zaś w procesie dydaktyczno-wychowawczym nie jest w stanie się bez niej obejść, to - jak stwierdza kategorycznie S. Mieszalski - staje się bezużyteczny:

Nauczyciel, któremu władza z różnych względów nie wystarcza i który sięga po (nieważne jaką) przemoc, niewiele już może wskórać. Jako pedagog jest on wyeksploatowany i bezwartościowy. Pomiędzy władzą a przemocą istnieje subtelna i płynna granica. Tym bardziej więc trzeba baczyć, by jej nie przekroczyć5.

Bogata literatura pedagogiczna w kwestii, jak powinien wyglądać proces edukacji i relacje pomiędzy nauczycielem a uczniem, przedstawia dość zróżnicowane stanowiska. Koncepcje szkoły wolnej od przymusu, np. Deweya, Neilla czy Claparede'a, stoją we względnej opozycji do argumentacji uzasadniającej przymus w szkole np. Hessena, Durkheima czy J.S. Brunera. Wszystkie są jednak zgodne, że aby proces nauczania był skuteczny i przebiegał bez zakłóceń, musi być wolny od wszelkiego rodzaju przemocy6.


T. Gordon, Wychowanie bez porażek, Warszawa 1991, s. 280-281.

Pierwsza i druga metoda wychowawcza, o których pisze Gordon, dotyczy relacji pomiędzy stronami konfliktu (opiekun kontra dziecko), w których dorosły bezwzględnie „stawia na swoim" pomimo sprzeciwu dziecka, nie oglądając się na jego potrzeby i uczucia (metoda pierwsza), lub bezwolnie, wbrew sobie, ulega jego presji (metoda druga).

2 M. Karkowska, W. Czarnecka, Przemoc w szkole, Kraków 2000, s. 26.

3 M. Gołaszewska, W poszukiwaniu porządku świata, Warszawa 1987, s. 80-81

4 M. Karkowska, W. Czarnecka, Przemoc w szkole, Kraków 2000, s. 127

5 S. Mieszalski, O przymusie i dyscyplinie w klasie szkolnej, Warszawa 1997, s.57

6 I. Iwaszków, Jak należy postępować z uczniem w sytuacji konfliktowej, Wrocław 2003, s. 8-11





Autor: mgr Iwo Iwaszków
Komentarze + Dodaj komentarz
Zapraszamy do wyrażania opinii, redakcja portalu Interklasa.
 
Nasi partnerzy:
MEN SchoolNet eTwinning Związek Powiatów Polskich PCSS
Cisco OFEK Przyjazna Szkoła Fundacja Junior FIO CEO
Parafiada net PR Orange IMAX Cinema City WSP TWP
IMAGE PPI-ETC ArcaVir Master Solution Device


Projekt Polski Portal Edukacyjny Interkl@sa
powstał i był realizowany w latach 2000-2011 dzięki wsparciu
Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności.

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Prywatności".


Pytania i uwagi: portal@interklasa.pl

Regulamin portalu /  Polityka prywatności /  Ochrona własności intelektualnej /  Zasady korzystania / 
Wyłączenie odpowiedzialności /  Biuro prasowe /  Zasady współpracy /  Redakcja /  Kontakt

Przejdź na stronę ucznia Przejdź na stronę nauczyciela Przejdź na stronę rodzica Certyfikat sieciaki.pl Przyjazna strona kidprotect.pl