Rola sztuki i artysty.
Powrót do romantycznych tradycji. Kazimierz Przerwa-Tetmajer - „Evviva L’Arte” (manifest artystyczny) apoteoza sztuki - najwyższej wartości. Negacja wartości materialnych, na piedestale wartości duchowe. Poeta modernistyczny ma być twórcą prawdziwych wartości. Poezja daje wyższość poecie. Sztuka to droga ucieczki do świata duchowego (Schopenhuer). Estetyka zachwiana. Motywy śmierci, brzydoty. Klasyczne piękno zakłamane. Prawdę oddaje turpizm i naturalizm. Charles Baudelaire „Albatros” koncepcja modernistycznego artysty (poróownianie do ptaka, perfekcja w locie (poezja), pochwycony przez ludzi traci moc (poeta zniżający się do śmiertelników). Reguły poetyckie ograniczają swobodę, więc trzeba je usunąć. Wolność to warunek prawdziwej twórczości. Poezja wolną, nieskrępowaną, naturalną, prawdziwą, bez sztucznej otoczki artystycznego piękna. Sztuka bez konkretnego celu („sztuka dla sztuki”).
Kryzys systemu wartości w liryce młodopolskiej
Nastroje dekadenckie.
Kazimierz Przerwa-Tetmajer „Koniec wieku XIX” – rozważanie różnych możliwych postaw życiowych na nowy wiek (przekleństwo, ironia, wzgarda itp.). Wszystkie odrzuca, okazuje się, ze człowiek w nowym wieku nie ma się na czym oprzeć, walka z życiem jest jak walka z wiatrakami. „Hymn do Nirwany” – stan niebytu, wyzbycie się wszelkich potrzeb, jako ideal egzystencji, tęsknota do śmierci autora. Leopold Staff „Deszcz jesienny” – typowy smutek, ból istnienia, na uwage zasługuje fakt, że wcześniej napisał wiersz „Kowal”, pochwale siłly, energii, zaprzeczenie dekadencji, ale później uległ nastrojom. Kasprowicz – w "Hymnach" katastrofizm, przeczucie wielkiego zła, „Dies irae” motywy apokaliptyczne, „nadejdzie srogi sędzia” itp.
Neoromantyzm - podkreślał związek epoki z tradycją filozoficzną i literacką romantyzmu. Dwie orientacje Młodej Polski - „uspołeczniona" i „wyzwolona" odwoływały się odpowiednio do romantyzmu narodowego i uniwersalistycznego. Pierwsza kontynuowała tradycję polskiej irredenty („Rozdzióbią nas kruki, wrony..."), druga kładła nacisk na problemy moralne, estetyczne.
Symbolizm - nazwa pojawiła się w tytule manifestu francuskich poetów, na łamach pisma „Le Figaro". Symbolizm cechowało przekonanie, że świat materialny jest jedynie zasłoną skrywającą niepoznawalny zmysłami byt idealny, wieczny, mistyczny. Głównym zadaniem poezji było przeniknięcie owego bytu. Literatura, starając się wyrazić „stan duszy", musi sugerować treść przez zmysłowy równoważnik, emocjonalną sugestię - symbol. W odróżnieniu od alegorii, może on być różnie interpretowany. Zamierzona wieloznaczność i brak wyrazistości powodują, że sens dzieła pozostaje częściowo ukryty. Symboliczne obrazy odnaleźć można w twórczości Tetmajera, Kasprowicza, Staffa, Wyspiańskiego.
Impresjonizm - (wrażenie) pojawił się w wystąpieniach Piotra Chmielowskiego, Lucjana Rydla i Artura Langego. Oznacza wrażenie; indywidualny, przelotny stan uczuć. Celem dzieła literackiego, plastycznego czy muzycznego było jego utrwalenie. Świat przedstawiony jest subiektywny, emocjonalnie nasycony, zmysłowy. Istniała niechęć do ideowego określania się wobec świata, bierność intelektualna i nieokreśloność doznań. Styl utworów cechuje przewaga rzeczowników konkretnych nad pojęciami, przymiotników nad rzeczownikami oraz dążenie do instrumentalizacji. W poezji istniała predylekcja do zapisywania przeżyć i uczuć przez grę skojarzeń, paraleizm stanu duszy i krajobrazu. W prozie polegało to na stosowaniu luźnej, fragmentarycznej kompozycji i podkreślaniu roli podświadomości w działaniu bohatera.
Dekadentyzm - termin Teofila Gautiera - schyłkowość, uważano, iż kultura, cywilizacja i ludzka moralność dążą do upadku w świecie myśli kategoriami zysku i opłacalności. Postawa była mieszaniną pesymizmu, zwątpienia w celowość istnienia i negacji nauki, postępu. Dekadent manifestował zanik chęci życia, biernie zdawał się na los. Stawiał sztukę nad naturalnością, wyrafinowanie na prostotą, chorobę nad zdrowiem. „Choroba końca wieku" objawiała się ucieczką w „sztuczny raj" przez środki odurzające i perwersyjną erotykę. Przykładem dekadenta był Stanisław Przybyszewski - pisał - „Norma to głupota, degeneracja - to geniusz!".
Problemy czlowieka konca wieku
Przerwa-Tetmajer – „Koniec wieku XIX” (jaka przyjąć postawę wobec świata?), „Hymn do nirwany” (marzenie o śmierci), „Nie wierzę w nic” (kryzys religijny, wstręt do całego świata, nieudolność jako artysta)
Staff – „Odrzućmy raz” – walka z dekadentyzmem, należy odrzucić niechęć do świata, duma jest maską, pod którą kryje się niewolnik, skazany na przegraną z wrogiem, któremu nie chce stawić czoła. „Przedśpiew”, „Życie bez zdarzeń” – akceptacja cierpień, franciszkańska afirmacja życia, jako odnaleziona droga do przezwyciężenia dekadencji.
Kasprowicz – katastrofizm, obawia się armageddonu, uwarza ze wraz z nadejściem XX wieku ulegnie zniszczeniu kultura europejska, swoje lęki wyraża w hymnach takich jak „Dies Irae”
Żeromski – twórczość, z uwzględnieniem stosunku do tradycji romantycznej i pozytywistycznej
Nie uznawal zasady „sztuka dla sztuki”. Jego utwory mialy cechy utylitarne, poruszaly problemy narodowe, autor siegal do przeszlosci by uczyc narod na bledach historii, tworzyl literature poszukiwania rozwiazan. Opierajac się na tradycjach romantycznych i pozytywistycznych z żadna z nich nie zgadzal się do konca. „Popioły” – demaskowanie romantycznych mitów, „Doktor Piotr”, „Siłaczka” – kryzys idealow pozytywistycznych wobec trudnych realiów rzeczywistości. Po upadku idealow obu epok, dekadenci uznali ze trzeciej drogi nie ma. Zeromski nie godzil się na to i poszukiwal jej, chcac stworzyc ja z polaczenia najlepszych cech romantyzmu i pozytywizmu. Sadzil ze romantyzm przegrał, bo nie umiał liczyć się z rzeczywistością, pozytywizm, bo minimalizował rolę czynnika psychologicznego. Jego recepta było realizowanie pozytywistycznych hasel z romantycznym poswieceniem. Tacy sa jego bohatorowie. Stanislawa Bozowska („Siłaczka”) relizuje idee „pracy u podstaw” z poswieceniem zycia, Doktor Judym („Ludzie bezdomni”) zrezygnowal z osobistego szczescia i milosci na rzecz pomocy biednym. Zeromski, moralista, zdawal sobie sprawe ze tego ze proponowany przez niego program także nie daje efektow, co obrazowaly kleski bohaterow jego ksiazek, jednak lepszego sposobu nie widzial.
Dysonans pomiędzy społeczną misją a osobistym szczęściem w „Ludziach Bezdomnych”
Tragiczny konflikt życia doktora Tomasza Judyma to wewnętrzne "rozdarcie" między miłością do Joasi, pragnieniem posiadania rodziny, marzeniami o szczęściu- a obowiązkiem moralnym, który wymaga zgody na bezdomność. Judym nie godzil się na żadne kompromisy, uwazal ze nie może mieć przy sobie nikogo bliskiego, bo musi się bez reszty poswiecic pracy lekarza, nie może stac się karierowiczem. Judym odniósł sukces moralny, broniąc samego siebie przed zepsuciem, ale uczynił to kosztem ukochanej kobiety jak romantyczny bohater.
Losy Judyma jako prada o nieuchronnosci ludzkiego losu.
Żeromski zdawał sobie sprawę, że postawa Judyma przerasta ludzkie siły i wykracza poza naturę człowieka. Pokazał jak zepsute społeczeństwo niszczy człowieka tylko dlatego, że jest lepszy pod względem moralnym od innych. Jego los jest nieuchronny, niczym zdominowany przez fatum los bohatera tragedii antycznej. Może podporzadkowac się rzeczywistosci, lub toczyc z nia walke, ktorej nie da się wygrac, a walczacego prowadzi ona do smutku i cierpienia.
Naturalizm w prozie Stefana Żeromskiego i Władysława Reymonta
Stefan Żeromski
Nowele - bardzo dokładne i drastyczne opisy zdarzeń (zabicie powstańca w "Rukiw", cierpienie matki w "Zimie", ukazywanie ciemnych stron człowieka w "Rukiw"), ukazywanie degeneracji fizycznej, psychicznej i moralnej (bicie żony w "Zmierzchu"), brak komentarza - treść ma wstrząsnąć czytelnikiem - dlatego jest tak drastyczna, podkreślenie beznadziejności chłopskiej egzystencji, której ci nie mogą zmienić.
"Ludzie bezdomni" – opisy drastyczne - wędrówka Judyma na Ciepłą i Krochmalną, opisy mieszkań i warunków życia ludzi, praca w fabryce cygar, opisy czworaków w Cisach, dom noclegowy w Paryżu, osada górnicza, opis problemów moralnych, brak komentarza.
Władysław Reymont
"Chłopi" - drastyczne opisy uniesień miłosnych, nędzy; koncepcja losów człowieka: zdeterminowanie biologiczne, walka o byt, konieczność ulegania rytmowi przyrody, instynktom, impulsom, namiętnościom; kierowanie się emocjami, a także ambicjami związanymi z pozycją społeczną.
Interpretacje „Wesela” Wyspiańskiego
Dramat narodowy – przywoluje postaci z utworow wieszczow narodowych romantyzmu (Hetman przypomina Doktora z Dziadow III, lub Widmo z Dziadow II; Wernyhora to zapożyczenie od Jana Słowackiego). Problematyka narodowa, walka o niepodleglosc, historia.
Wesele jako krytyka społeczeństwa Polskiego – egoizm i pycha inteligencji, ciemnota, zacofanie i awanturnictwo chłopów, brak wzajemnego zrozumienia obu warstw społecznych, bezsens ludomanii, bez szans na powstanie wobec takich warunków społecznych.
Dekadentyzm – „chocholi taniec” to błędne koło niemocy i zniewolenia, ukazanie bezsilnosci ludzi wobec problemow spolecznych.
Zapis swiadomosci chłopskiej – utwor pokazuje przywiazanie chłopów do Polski, jako do ziemi, na ktorej się wychowali i która kochaja. Ojczyzna zyje w ich sercach, maja bogatsza tradycje od inteligencji ,spadkobiercow szlachty. Maja wole walki ale nikt ich nie potrafi poprowadzic. Umiejetnosci nie ida w parze z checiami.
Wesele jako skandal – zaskoczeniem dla opinii publicznej było to, ze w dramacie operowano gwara ludowa. Chec umieszczenia prawdziwych nazwisk uczestnikow wesela nie spodobala się pewnym osoba (na premierze opuszczali sale).
Rodzaj i rola symbolu w „Weselu”
3 rodzaje symboli – postaci, rzeczy, sceny.
1) Postaci – przywolane przez tworce urojeń, Chochoła, uosobienia ukrytych pragnień gości wesela.
Widmo – duch zmarlego na suchoty malarza, narzeczonego Marysi, dzisiaj mezatki. Wzbudza w kobiecie niepewnosc co sensu jej malzenstwa. Jest symbolem utraconego uczucia.
Stańczyk – symbol mądrości, objawia się Dziennikarzowi. Jest jego sumieniem. Dziennikarz wie, ze powinien przewodzic narodem, ale obral zla droge, jest dekadentem, nie wierzy w sens solidaryzowania się z ludem. Stanczyk wrecza mu kaduceusz Polski, w ironiczny sposób nadajac mu role przywodcy narodowego.
Rycerz – symbol sily, odwagi, odrodzenia. Uosobienie teknot poety, marzenie dekadenty o uzyskaniu sily i energii. Poeta cierpi bo nie jest w stanie napisac wielkiego dziela, które przywroci ducha narodowego. Rycerz jest tez symbolem sily poezji oddziałującej na narod.
Hetman – duch hetmana Branickiego. Symbol fałszu, zdrady, magnackiego egoizmu. Zarzuca panu młodemu bratanie się z ludem, ale on twierdzi ze to tylko moda.
Upiór – Jakub Szela –przywodca powstania chłopskiego, pokrwawiony, wielu zabił. Ukazuje się dziadowi. Jest symbolem zemsty chłopów na panach. Przypomina, że bratanie się chłopów i panów jest niedorzeczne.
Wernyhora – zszedl z obrazu Matejki. Zwiastun czynu i niepodleglosci.
2) Rzeczy – przedmioty ofiarowane przez Wernyhore
Złoty Róg – symbol walki, znak czynu, zgubiony przez Jaśka staje się symbolem utraconej szansy
Czapka z pawich piór – przywiazanie do rzeczy błachych i prywatnych, ostrzeżenie by nie przedkładać prywaty nad dobro państwa
Sznur – symbol niewoli
Dzwon Zygmunta – symbol wielkości Polski
Kosy nasadzone na sztorc – mit racławicki, gotowość do walki
3) Scena „chocholi taniec” – taniec to marazm, dekadentyzm narodu; ponownie pojawia się Chochoł, symbol narodu; chata to symbol Polski, gdzie krzyżują się wszystkie problemy. Krzak bez życia otulony słomą na zimę w tej scenie znaczy uśpienie wartości narodu.
Wesele jako dramat realistyczny i symboliczno-fantastyczny
Realizm – przedstawienie autentycznych wydarzeń ślubu Lucjana Rydla i chłopki, elementy naturalizmu.
Fantastyka – pojawianie się zjaw, o charakterze symbolicznym, elementow swiata duchow, dodatkowych osob dramatu, ktorem sa usosobieniem uczuc, obaw, mysli bohaterow swiata realnego.
Wesele i Moralność Pani Dulskiej – 2 modele dramatu młodopolskiego
Oba dramaty były mieszaniną nurtów dramatu modernistycznego, ale z pewnością najsilniejszy wpływ na "Wesele" miał dramat symboliczny, a na "Moralność pani Dulskiej" - naturalistyczny.
"Moralność pani Dulskiej": jak najbardziej prawdopodobne sytuacje i zdarzenia; wyrazista konkretyzacja środowiska i postaci; indywidualizacja języka postaci; biologiczna walka o byt z góry skazuje na niepowodzenie jednostki wrażliwe i postępujące bardziej etycznie; wykpienie mieszczańskiego pojęcia przyzwoitości, uwypuklenie fałszywej moralności - krytyka filistra;
elementy groteski; uwypuklenie cech psychicznych postaci; szczegółowe opisy w didaskaliach.
"Wesele": połączenie poetyki symbolicznej i realistycznej: Akt I - realistyczny; Akt II
symboliczny; Akt III - realistyczno-symboliczny; częste zmiany nastroju, powiązanie nastroju z kompozycją: Akt I - wieczór - od radości, beztroski do niepokoju; Akt II - noc - o północy zjawy, nastrój wzrasta, tajemniczość - niepokój - groza, lęk, odraza; Akt III - świt - nastrój senny, pełen oczekiwania, rodzi się niepokój w przyrodzie, potem wśród ludzi; koniec - marazm - taniec chocholi; wprowadzenie muzyki polskiej - opisy w didaskaliach; muzyka jest tłem do wydarzeń, ma wpływ na gości, elementy muzyki powiązane ze scenami wizyjnymi i nastrojem utworu, finał oparty na muzyce chochoła; indywidualizacja języka; pokrewieństwo z innymi dramatami: antyczny, romantyczny i inne; elementy plastyczne: barwa obrazu (w didaskaliach), gra świateł i cieni, dekoracje sceny, sprzęty, obrazy świętych, stylowe meble, obrazy Matejki - mają pokazywać połączenie dwóch kultur: chłopskiej i szlacheckiej.
Naturalizm w Moralnosci Pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej
Technika naturalistycznego opisu zbiorowosci wykorzystana do krytykowania calej warstwy spolecznej mieszczanstwa. Przygnebiajacy obraz zacofania, ciemnoty, kołtunerii rodziny Dulskich. Człowiek uzależniony od dziedziczenia (kołtuństwo jest dziedziczne). Połączenie tragedii z komedią. Szczegółowe, naturalistyczne opisy (didaskalia z opisem salonu Dulskiej). Typowy dla naturalizmu kontrast (delikatna Mela – agresywna Hesia, dominujaca Dulska – jej słaby mąż, wystroj salonu kontrast dzieł sztuki z tandetą). Brak komentarza od autora.
Chłopi jako epopeja wsi.
- możliwie najpełniejsza znajomość przedstawionego środowiska,
- zdolność całościowego jego ujęcia (zarówno gdy chodzi o czynniki wiążące i zespalające owe środowisko, jak i o znamienne dlań wewnętrzne sprzeczności i konflikty),
- jak najdalej posunięta rzeczywistość i bezstronność przedstawienia artystycznego, co wymaga rezygnacji z wszelkiego dydaktyzmu oraz z autorskich komentarzy i refleksji nie zbieżnych z systemem wartości wyznaczonym przez pogląd na świat bohaterów utworu.
- wielopłaszczyznowość i wielostronność widzenia postaci i sytuacji;
- obrazy ukazujące stopniowe przeobrażanie się starej wsi w nową. Z.Dębicki zestawia "Chłopów" z "Panem Tadeuszem" pisząc "Jak Podkomorzy był , podobnie Boryna przejdzie przez literaturę do historii jako chłop starego porządku".
- Reymontowi wydawało się, że następuje moment świtu Polski chłopskiej, dlatego wspomina o pomyśle zbiorowego wykupu Podlesia, a raczej wymiany lasu na ziemię orną, o zorganizowaniu pomocy dla poszukiwanego przez żandarmów Rocha, o konieczności przeciwstawienia się rosyjskiej szkole - czyli momentem przełomowym (cecha epopei) jest nie tylko sytuacja historyczna ale i świadomość chłopska (świadomość czysto stanowa zaczyna przeobrażać się w świadomość społeczną i obywatelską).
Problem winy i kary w „Zbrodni i Karze” Dostojewskiego. Uniwersalna wymowa.
Uniwersalna wymowa – „Zbrodnia i Kara” to powiesc polifoniczna, bo przedstawiona zbrodnia, to nie tylko osobny przypadek, ale alegoria rewolucji. Rewolucja to chęć czynienia sprawiedliwosci za pomoca przemocy. Zabija się dla samego siebie nie dla innych, wiec podloze kazdej rewolucji tkwi w egoizmie rewolucjonistow i prowadzi zawsze do ich destrukcji, tak jak zniszczony psychicznie został Raskolnikow. Książka krytykuje rewolucje i ostrzega przed nią.
Wina i kara – wolnosc czlowieka jest darem tragicznym, bo oznacza mozliwosc wyboru pomiedzy dobrem a zlem. Skuszony zlem czlowiek cierpi, ponieważ karze go Bóg pod postacią sumienia. Cierpienie prowadzi go do destrukcji psychicznej. Kara wyznaczona przez ludzki kodeks karny jest tylko dodatkiem.
Dylematy moralne bohaterów „Chłopów” Reymonta
- konflikt między wsią a dworem o las, ukazuje realia wsi pouwłaszczeniowej
- konflikty rodzinne, spór Boryny z synem Antkiem, Dominikowej z Szymkiem. Boryna zwlekał z rozdzieleniem ziemi na swoje dzieci by nie utracić pozycji we wsi, a dzieci domagały się warsztatu pracy. Ekspozycja cech takich jak chciwość, gwałtowność, temperament.
- Konflikt na płaszczyźnie moralnej, który stwarza zachowanie Jagny, łamiącej zasady etyczne ustanowione przez wiejską społeczność, płaci za to poniżeniem i banicją.
- Konflikty narodowe, odwołania do wydarzeń historycznych takich jak powstanie styczniowe, symbol solidaryzmu społecznego chłopów i panów. Tajemnicza postać Rocha, który pobudza świadomość narodową snując opowieści o świetności Polski.