sobota 25 października 2014 imieniny Darii i Wilhelminy 1989 - Zginął Jerzy Kukuczka, polski alpinista
Do końca roku pozostało: 67 dni
Sciaga
Interaktywna mapa szkół
Język polski Historia WOS Sztuka (plastyka i muzyka) Języki obce Religia i etyka
Matematyka Fizyka i astronomia Chemia Biologia Przyroda Geografia Technika Informatyka
Przedmioty zawodowe WF Ścieżki edukacyjne Wychowanie przedszkolne Nauczanie zintegrowane Więcej
Skorzystaj z naszego formularza Więcej
Pamiętaj! Podawaj zawsze swój e-mail.
Język polski
Inne przedmioty
 Poleć stronę znajomemu 
Renesans (założenia epoki, filozofia, sztuka)
RENESANS
Renesans (odrodzenie) to epoka kultury europejskiej, trwająca we Włoszech od końca XIII wieku do początku XVI wieku, a w krajach Europy zachodniej, północnej i środkowej-od XV wieku do końca XVI wieku. Termin wprowadzony został we Włoszech w XV wieku. Początkowo pojmowany był jako odrodzenie kultury starożytnego Rzymu, przywrócenie ideałów republiki i cesarstwa, cnót obywatelskich, klasycznych wzorców wychowania i uformowania moralnego przez wykształcenie oraz harmonijnego rozwoju ludzkich zdolności. Humanizm renesansowy był oparty na przekonaniu, iż spuścizna kulturowa antyku zawiera ideały życia ludzkiego w wymiarze jednostkowym i społecznym, które należało odtworzyć przez badania. W związku z tym bardzo ważną rolę, oprócz filozofii, odgrywała filologia, dzięki której na nowo dostrzeżono walory łaciny klasycznej, zbudowano podstawy biblistyki,
opracowując krytycznie teksty biblijne i tłumacząc je z greki (przekład „Nowego Testamentu” Erazma z Rotterdamu). Pojęcie renesansu zostało upowszechnione przez G. Vasariego przede wszystkim w odniesieniu do literatury i sztuki. Renesans był postrzegany przez historyków dziejów jako nowa epoka zrywająca ze średniowieczem i jego ograniczeniami, bądź jako okres zapoczątkowany w średniowieczu, dopełniający i zamykający je. Sformułowano i uzasadniano pogląd o przeciwstawności obydwu epok. Głoszono, iż w czasach renesansu w literaturze i sztuce, systemie edukacji, instytucjach politycznych oraz w mentalności nastąpiło wskrzeszenie wzorów i wartości antycznych, a tym samym odrodzenie duchowe ludzkości, wyzwolenie z poprzedzającego je okresu barbarzyństwa, wstecznictwa i ciemnoty, wzrost znaczenia jednostki, zwycięstwo natury i rozumu, odkrycie człowieka i świata, zeświecczenie kultury i rehabilitacja ducha pogańskiego.
Późniejsze, głównie XX-wieczne, badania nad średniowieczem i renesansem ujawniły daleko idącą schematyczność i jednostronność wcześniejszych interpretacji. W nowych ujęciach epoki akcentowano spotęgowanie się w niej pewnych ważnych cech kultury średniowiecznej, wskazywano na ciągłość rozwoju kultury, odchodząc w ten sposób od koncepcji radykalnych przewrotów religijnych, obyczajowych i intelektualnych.
W okresie renesansu dopatrywano się kontynuacji i rozwoju idei oraz wątków religijnych o charakterze reformatorskim, zaowocowały one reformacją i rozpadem jedności Kościoła. W sztuce renesansu, oprócz podkreślanego zazwyczaj zainteresowania doczesnością, był obecny symbolizm, kryjący w sobie wątki myśli religijnych niektórych sekt heretyckich. W nauce doby renesansu dostrzegano kontynuację średniowiecznych teorii naukowych np. w dorobku Mikołaja Kopernika i Leonarda da Vinci. Pod wpływem tych badań ugruntował się pogląd o współwystępowaniu w odrodzeniu zarówno elementów kultury średniowiecza (spośród których zasadnicze znaczenie miała scholastyka), jak i nowych wątków, zrodzonych z odmiennej od tradycyjnej interpretacji spuścizny antycznej, prowadzącej krytycznej postawy wobec filozofii i mentalności scholastycznej.
Odrodzenie to epoka kształtowania wielorakich wątków myślenia filozoficznego, oddziałujących na sztukę, literaturę i naukę. Myśl renesansu obejmowała także problematykę astrologiczną, magię , medycynę, fizykę i kosmologię, naukę o cudach i czarach.
Okres odrodzenia jest naznaczony sporem między władzą świecką i duchową, walką o dominację między cesarstwem a papiestwem. Aktywne włączenie się papiestwa w politykę, żądanie posłuszeństwa od świeckich władców i opór z ich strony doprowadziły do wzrostu wpływu władzy świeckiej na władzę duchową (Wielka Schizma i dwóch papieży – w Awionie i Rzymie). Podporządkowanie papiestwa władzy świeckiej i wykorzystywanie ich do doraźnych celów politycznych osłabiło znaczenie tej instytucji i samego Kościoła, przyczyniło się do rozpadu idei uniwersalistycznych i wzrostu znaczenia czynnika lokalnego. Wraz z narastaniem wpływów reformacji podziały polityczne w Europie i w cesarstwie niemieckim nasiliły się. Europa rozpadła się na część katolicką i protestancką. Polityka uniezależniła się od religii. Edykt nantejski (1598 r.), przyznający prawa hugenotom, sankcjonował pierwszy zasadniczy rozdział Kościoła od państwa. Rozpad dawnego porządku, chaos przemian religijnych i politycznych sprzyjały – oprócz tradycji od dawna obecnej w myśli politycznej – tworzeniu utopii społecznej i politycznej, które projektowały rozwiązania ustrojowe, gospodarcze i z zakresu polityki, mające zagwarantować trwały pokój społeczny, ład moralny i polityczny. We Włoszech, rozdrobnionych na miasta – państwa i księstwa, dominowały tendencje zjednoczeniowe.
Różnorodność ruchów religijnych w okresie renesansu świadczyła z jednej strony o ciągłym napięciu między zinstytucjonalizowaną religią a ruchami inspirowanymi przez potrzeby duchowe ludzi i uwarunkowania społeczne, z drugiej o fundamentalnym znaczeniu życia religijnego dla ówczesnych ludzi i całych społeczności. Kryzys moralny i intelektualny kleru, sekciarstwo, wstrząsy w łonie Kościoła uczyniły palącym problem jego reformy. Na tym podłożu wyrosła działalność Marcina Lutra, doprowadzając do zasadniczego podziału na Kościół rzymskokatolicki i Kościoły reformowane. Zapoczątkowana w ten sposób reformacja i po części humanizm renesansowy w coraz bardziej podzielonych pod względem wyznaniowym krajach północnej Europy przyczyniały się w istotny sposób do zakwestionowania uniwersalnego charakteru Kościoła rzymskokatolickiego i dominującej pozycji scholastyki. Humanizm renesansowy był wprawdzie krytycznie nastawiony do tradycji scholastycznej, lecz zarazem ukształtował się dzięki standardom intelektualnym wypracowanym – zwłaszcza na uniwersytetach – przez scholastykę. Późniejszy w stosunku do włoskiego, północnoeuropejski humanizm renesansu ukształtował się w XVI wieku przede wszystkim dzięki Erazmowi z Rotterdamu. Człowiek ten był związany z Kościołem rzymskokatolickim, był zwolennikiem tolerancji religijnej i pokoju, poszukiwał w odnowie moralnej środka pozwalającego przezwyciężyć rozłam w chrześcijaństwie.
Przemiany dokonujące się w nauce w okresie renesansu cechowała zarówno zależność od uznanych przez scholastykę autorytetów filozoficznych i naukowych, jak i przełamywanie niektórych ograniczeń z nią związanych. Tendencja do matematyzacji nauk przyrodniczych i wzrost znaczenia eksperymentu, oddalające stopniowo naukę epoki renesansu od dominujących standardów średniowiecznych, w znacznej mierze wynikały z rozwinięcia wcześniejszych idei, z końca XII i XIII wieku. Powstała w XV wieku teoria Kopernika może być zarówno świadectwem wysokiego poziomu niektórych nauk ścisłych, jak i wyrazem narastających w tym czasie we Włoszech tendencji neoplatońskich i pitagorejskich, które, poza względami czysto teoretycznymi i obliczeniowymi, skłaniały Kopernika do przyjęcia stanowiska heliocentrycznego. Ogólnofilozoficzne znaczenie teorii Kopernika wzrosło dzięki J. Keplerowi i Galileuszowi. Poglądy G. Bruna nadały teorii Kopernika wymowę antydogmatyczną i antykościelną: Ziemia i człowiek nie tylko przestali zajmować centralne miejsce we wszechświecie, ale – w związku z koncepcją nieskończonej liczby światów – utracili swój wyjątkowy charakter. System kopernikański stanowił zamknięcie epoki średniowiecza w nauce, natomiast wyprowadzone zeń przez badaczy XVII-wiecznych konsekwencje przyczyniły się do utrwalenia nowych wzorców metodologicznych. Działalność naukowa Galileusza, ugruntowująca zastosowanie eksperymentu i matematyki w fizyce, choć pozostawała w pewnych związkach z teoriami Arystotelesa, torowała drogę fizyce I. Newtona i wpłynęła w istotny sposób na utrwalenie się nowożytnego podejścia do nauki.

REFORMACJA
Mający swój początek w XIV wieku dogłębny kryzys Kościoła i władzy papieskiej szerzenie się finansowych nadużyć stały się w wieku XV przyczyną powstania ruchów reformacyjnych. Przeniesienie papieskiej stolicy do Awionu doprowadziło do tzw. schizmy zachodniej, kolejnego rozłamu w łonie Kościoła. Na zwoływanych w XV wieku soborach próbowano przezwyciężyć kryzys, propagując ideę koncyliaryzmu, przyznającą soborowi wyższość nad papieżem.
Reformacja to ruch religijno-społeczny zapoczątkowany w Niemczech i w XVI wieku rozwijający się w całej Europie, który doprowadził do powstania niezależnych od papiestwa kościołów protestanckich. Za formalny początek reformacji uważa się ogłoszenie przez Marcina Lutra w 1517 r. w Wittenberdze słynnych 95 tez. Zwycięstwo luteranizmu w Niemczech, popartego przez wojnę chłopską w 1525 r., uroczysty protest mniejszości luterańskiej na sejmie w Spirze w 1529 r., zostało ostatecznie uwieńczone augsburskim pokojem religijnym w 1555 r., który uznał podział wyznaniowy Niemiec. Z Niemiec ruch reformacyjny przeniósł się do innych krajów m.in. do Francji, Czech, Węgier i Polski. Głoszona przez Lutra nauka zdobywała coraz szersze kręgi zwolenników, którzy w 1530 r. ustanowili Kościół ewangelicko-augsburski. Za przykładem Lutra poszedł Jan Kalwin, który w Szwajcarii utworzył odłam ewangelicko-reformowany. W Anglii uformował się Kościół państwowy zwany anglikańskim, na jego czele z mocy prawa stał król.
Reformacja oderwała od kościoła katolickiego 1/3 Europy, przyczyniła się do rozwoju tolerancji religijnej, rozkwitu kultur, języków i literatur narodowych, sprzyjała też kształtowaniu się stosunków wczesnokapitalistycznych.

STOSUNEK REFORMACJI DO SZTUKI
Przestrzeganie starotestamentowego zakazu przedstawiania wizerunków Boga i wszelkich istot żywych pozbawiło sztukę reformacyjną malarstwa sakralnego. Ponieważ jednak sztuka nie lubi próżni, to niedobór równoważono muzyką , która w krajach protestanckich doszła do najwyższego poziomu. Jej ostatecznym ukoronowaniem stały się genialne dzieła Jana Sebastiana Bacha (1685-1750).

REFORMACJA W POLSCE
Liczba polemiczno-wyznaniowych pism wzrastała tak szybko, że w Polsce w 1520 r. wyszły dwa zakazy (edykty) królewskie zabraniające przywożenia ich do Rzeczypospolitej, zwłaszcza dzieł Lutra. Jednak Rzeczpospolita stała się schronieniem prześladowanych antytrynitarzy włoskich i braci czeskich. Rozdział zaś na katolików, luteranów (na ogół mieszczan) i kalwinów (głównie szlachciców), mimo że dość wyraźnie zaznaczony, nie przekreślał podstawowych zasad współżycia. W 1570 r. doszło do tzw. zgody sandomierskiej między poszczególnymi odłamami reformacji, jednak z wykluczeniem arian.

KALWINIZM
Jest to religia stworzona i wyłożona w 1536 r. przez Jana Kalwina w pracy „Christianae religionis institutio”. Od innych wielkich wyznań protestanckich kalwinizm różni się zwł. rygorystycznie pojętą doktryną . Według kalwinizmu Bóg , przeznaczając ludzi
z góry do zbawienia lub potępienia, obdarza ich lub nie obdarza łaską wiary (będącą warunkiem wiary). Nakładając na wybranych obowiązek aktywnej służby bożej, kalwinizm stworzył surową, rygorystyczną etykę (potępienie zabaw, tańców, gier hazardowych, obchodzenie niedzieli jako święta wyłącznie religijnego), która stała się źródłem cywilizacji purytańskiej. Kalwinizm stworzył też swoisty system poglądów społeczno-ekonomicznych, postulujący stały wydajny trud we wszelkich dziedzinach działalności gospodarczo-handlowej, bankierskiej i rzemieślniczej. Te elementy przyjmowały się zwłaszcza w krajach wchodzących na drogę rozwoju wczesnokapitalistycznego. W zakresie kultu kalwinizm wyróżnia się wśród wyznań protestanckich szczególnym akcentowaniem wyłącznie symbolicznego charakteru dwóch uznawanych sakramentów: chrztu i komunii. W organizacji przyjmuje ustrój kościelny z dużym udziałem ludzi świeckich.

LUTERANIZM
Religia ta została stworzona przez Marcina Lutra , a wyłożona w „Dużym katechizmie” (1529 r.), „Augsburskim wyznaniu wiary” (1530 r.), „Artykułach Szmalkaldzkich” (1575 r.), „Formule Zgody” (1577 r.) i „Księdze Zgody” (1580 r.). Punktem wyjścia luteranizmu jest koncepcja usprawiedliwienia przez wiarę, według której źródłem zbawienia jest sama wiara (będąca darem łaski), dobre uczynki zaś są jedynie jej następstwem, a zarazem sprawdzianem. Za jedyne źródło wiary luteranizm uznał „Biblię”, głosząc nawrót do pierwotnego chrześcijaństwa. Odrzucał autorytet papieża (za zwierzchnika kościoła uznając tylko Chrystusa), pojęcie kapłaństwa jako sakramentu, zakony, odpusty i celibat księży. Z sakramentów uznał jedynie chrzest i komunię, a w liturgii odrzucił zewnętrzne przejawy kultu (część obrazów, relikwii itd.). W miejsce łaciny wprowadził języki narodowe, co obok przekładów „Biblii”, przyczyniło się do rozwoju kultur narodowych w Europie.
Pierwotny luteranizm opierał się na władzy świeckiej, której podporządkował swą organizację kościelną (wiele luźno związanych z sobą kościołów, podległych miejscowym książętom). W późniejszym rozwoju luteranizmu jego związki z władzą świecką uległy osłabieniu lub likwidacji, w doktrynie społecznej wzięły w górę tendencje bardziej postępowe, natomiast w teologicznej-liberalne i tolerancyjne.

BRACIA POLSCY
Bracia polscy, najbardziej radykalne i postępowe skrzydło reformacji, zapisali w dziejach naszego kraju chlubną kartę, za którą ojczyzna odpłaciła im czarną niewdzięcznością i wygnaniem.
Arianie to ruch religijno-społeczny wyodrębniony w latach 1562-65 z grupy polskich kalwinów w osobny zbór (kościół). W ukształtowaniu się ruchu znaczną rolę odegrali uchodźcy z zachodniej i południowej Europy, zwłaszcza zwolennicy antytrynitaryzmu, którzy schronili się do Polski przed prześladowaniami inkwizycji lub teologów protestanckich. Trwającą prawie stulecie aktywność arian w Polsce przerwała uchwała sejmu w 1658 r. nakazująca im, pod karą śmierci, w ciągu trzech lat przejście na katolicyzm lub opuszczenie kraju.
Poglądy religijne i filozoficzne braci polskich były niejednolite, wspólna ich cecha to odrzucenie dogmatu Trójcy Świętej. Z antytrynitarską koncepcją teologiczną bracia polscy we wczesnym okresie wiązali (głównie Grzegorz Paweł z Brzezin i Marcin Czechowic) irracjonalizm i mistycyzm. Charakterystyczne było również dla arian wysuwanie w religii na wydrzeń było zjawisko sprzęgania władzy politycznej z wyznaniem, charakterystyczne zarówno dla krajów protestanckich, jak i katolickich, wzrost nietolerancji religijnej, zaś w obrębie Kościoła katolickiego utrwalenie się takich instytucji, jak zreformowana inkwizycja i indeks ksiąg zakazanych. Z kontrreformacją wiąże się również działalność misjonarska na Dalekim Wschodzie, w Afryce i Ameryce, prowadzona przez misjonarzy portugalskich, hiszpańskich i francuskich, przygotowująca grunt pod dalszą ewangelizację świata.

KONTRREFORMACJA W POLSCE
Pierwsze ze strony władz państwowych i kościelnych próby przeciwdziałania szerzeniu się prądów reformacyjnych na ziemiach polskich zostały podjęte już w 1520 roku (edykt króla Zygmunta I Starego zakazujący sprowadzania dzieł M. Lutra) i w 1523 roku (cenzurowanie druków przez rektora Akademii Krakowskej). Bardzo liczne konwersje szlachty i mieszczaństwa na luteranizm, a następnie na kalwinizm i arianizm wraz z upadkiem morale i poziomu wykształcenia kleru sprzyjały idei zwołania synodu narodowego, mającego powołać niezależny od Rzymu Kościół narodowy. Szczególne nasilenie tych tendencji, którym sprzyjał prymas J. Uchański, przypadło na lata 50-te XVI wieku –okres walki szlachty o zniesienie egzekucji starościńskiej wyroków sądów kościelnych (nastąpiło to w 1565 roku). Opowiedzenie się króla Zygmunta Augusta oraz większości członków episkopatu i elit politycznych za wiernością wobec Rzymu zostało potwierdzone w 1564 roku przyjęciem przez sejm postanowień soboru trydenckiego i utworzeniem stałej nuncjatury.
W latach 60. i 70. XVI wieku Kościół katolicki w Rzeczypospolitej zaczął odzyskiwać utracone pozycje. W 1564 roku S. Hozjusz osadził w Braniewie pierwszą grupę jezuitów, którzy szybko stali się główną siłą reformującą katolicyzm polski. W 1577 roku synod prowincjonalny w Piotrkowie przyjął postanowienia trydenckie jako obowiązujące we wszystkich diecezjach polskich. Ważną rolę w odnowie Kościoła katolickiego odegrało poparcie udzielone przez władców-Stefana Batorego, a zwłaszcza Zygmunta III Wazę.
Kontrreformacja znalazła odbicie w trzech głównych dziedzinach:
1. w odnowie wewnętrznej struktur kościelnych (zakładanie seminariów duchownych, dyscyplinowanie kleru, nowe księgi liturgiczne i kodyfikacja polskiego prawa kościelnego).
2. w walce o odzyskanie wiernych, którzy przeszli na protestantyzm, przez kształcenie młodzieży niekatolickiej w szkołach jezuickich, przez propagandę religijną i naciski polityczne.
3. w unii polskiej Kościołów Zachodnich i Wschodnich (unia brzeska), otwierającej drogę wpływom katolickim na Rusi.
W początkach XVII wieku zreformowany Kościół katolicki odzyskał „rząd dusz” ogromnej większości szlachty. Mimo obowiązującej konfederacji warszawskiej nasiliły się zjawiska nietolerancji wobec innowierców: zakaz publicznych nabożeństw w miastach królewskich, zamknięcie słynnej szkoły ariańskiej w Rakowie, nakaz nawrócenia się arian pod groźbą banicji.
pierwszy plan treści moralnych oraz postulatu tolerancji religijnej. W ideologii społeczno-politycznej występowały dwa nurty: radykalny oraz umiarkowany. Nurt radykalny panował we wczesnym okresie, postulował zakaz udziału w wojnach i piastowania urzędów, a także zrzeczenie się majątków przez szlachtę, potępienie kary śmierci, pańszczyzny i poddaństwa. Nurt umiarkowany istniał głównie w XVII wieku, grupował zamożnych mieszczan, średnią szlachtę, a nawet magnatów.
Do głównych ośrodków braci polskich należał Pińczów, a potem Raków. Założona w 1602 roku Akademia Rakowska, skupiająca wybitne siły naukowe oraz drukarnia (działająca od 1600 roku) uczyniły z Rakowa głośny w Europie ośrodek naukowy i wydawniczy. Arianie zakładali także w drugiej połowie XVI wieku postępowe szkoły. Mieściły się one przede wszystkim w Małopolsce (Pińczów, Lewartów, Raków, Nowy Sącz, Lusławice), na Wołyniu i na Litwie. Wiele z nich osiągnęło wysoki poziom gimnazjów akademickich. Z czasem szkoły uległy likwidacji i zostały przejęte przez jezuitów.
Środowisko braci polskich, oprócz myślicieli, wydało też wielu pisarzy i poetów (m.in. W. Potocki, Z. Morsztyn), znacznie przyczyniło się do rozwoju języka, szkolnictwa i kultury polskiej, a w XVII wieku stanowiło jeden z najważniejszych jej łączników z ruchem umysłowym Europy. Braciom polskim zawdzięczamy również twórczość literacką i piśmienniczą (przekłady „Biblii”, katechizmy, nabożne wiersze i pieśni, dzieła teologiczno-polemiczne), naukową (arianin Piotr Statorius-Stojeński stworzył pierwszą gramatykę polską, Jan Mączyński – znakomity słownik łacińsko-polski) i edytorską.

KONTRREFORMACJA
Kontrreformacja to prąd w Kościele katolickim kształtujący w XVI-XVII wieku reformę życia kościelnego, będący reakcją na reformację. Za początek i podstawę programową kontrreformacji uważa się postanowienia soboru trydenckiego (1545-63), zawierające definicje dogmatyczne w kwestiach do tej pory spornych (m.in. rola tradycji, współpraca woli ludzkiej z łaską Bożą, sakramenty, czyściec, odpusty i kult świętych) oraz rozporządzenia dyscyplinarne (m.in. dotyczące obowiązków duszpasterskich biskupów, zadań kardynałów, reformy kapituł i zakonów). W ramach kontrreformacji sprecyzowano doktrynę i zasady liturgii katolickiej, co znalazło wyraz w edycjach katechizmu, nowego brewiarza i mszału, oraz przeprowadzono gruntowną reformę kalendarza liturgicznego. Do pozytywnych dla Kościoła dokonań kontrreformacji przyczynili się zarówno papieże zabiegający o wprowadzenie w życie uchwał trydenckich (Pius V, Grzegorz XIII, Sykstus V), jak i wielu biskupów (m.in. św. Karol Boromeusz, S. Hozjusz ), którzy wprowadzali reformy w swoich diecezjach (np. duszpasterstwo parafialne).
Położenie przez kontrreformację nacisku na formację intelektualną i religijną duchowieństwa przyniosło w rezultacie odnowę wydziałów teologicznych na uniwersytetach i powstanie pierwszych seminariów duchownych. Towarzyszyła temu reforma starych zgromadzeń zakonnych i powstanie wielu nowych, wśród których szczególnie ważną rolę odegrali jezuici i kapucyni. W rezultacie tych różnorodnych działań uformowały się elity katolickie, wzrosła pobożność ludzi, rozwinęła się działalność charytatywna oraz ujawniły się nowe formy wrażliwości mistycznej. Następstwem kontrreformacji było rozszerzenie oświaty oraz ukształtowanie się baroku jako odrębnego prądu w kulturze europejskiej, bujnie krzewiła się międzywyznaniowa literatura polemiczna.
Politycznym tłem kontrreformacji były toczące się w Niemczech, Francji i Niderlandach wojny religijne oraz wzajemne krwawe prześladowania członków różnych wyznań chrześcijańskich w Anglii, Irlandii i Hiszpanii. Następstwem tych historycznych

SZTUKA
Sztuka to nie tylko malarstwo, rzeźba, czy architektura, ale wszystko co człowiek stworzył dla własnej "myśli twórczej". Jest to więc muzyka, literatura i tym podobne. Jednak my zajmiemy się w szczególności malarstwem, architekturą i rzeźbą.
W renesansie nastąpił przełom tj. w historii, tak i w sztuce. Sztuka odrodzenia powstała, tam gdzie znajduję się cała kolebka ówczesnej epoki - we Włoszech. Sztuka odzwierciedliła wszystkie cechy tego okresu. Renesansowi artyści powrócili do antycznych wzorców, naśladowali ludzi starożytnej epoki w malarstwie, rzeźbie i architekturze, inaczej podchodzili do życia i wartości niż ludzie średniowiecza, zainteresowali się myślą ludzką, umysłem i stworzyli dziedzinę, która mocno wpływała na sztukę - humanizm (łac. człowieczeństwo’).
Włochy były krajem wspaniałych miast, z których każde charakteryzowało się własną tradycją artystyczną. Nie ulega wątpliwości, że to Florencja zdominowała pierwszą fazę renesansu. Prace nad katedrą tego miasta pozwoliły wykazać się swoim talentem pierwszemu wielkiemu rzeźbiarzowi renesansowemu, Lorenzo Ghibertiemu (1378-1455). W 1402 roku ogłoszono konkurs na wykonanie z brązu drzwi do baptysterium florenckiego. Miały one zostać pokryte serią reliefów – kompozycji rzeźbiarskich wykonanych na płaszczyźnie z podstawieniem tła (prostymi przykładami reliefów mogą być obydwie strony monety). Ghiberti wygrał konkurs, przedstawiając do oceny scenę ofiarowania Izaaka. W scenie tej Izaak pokazany został nago, z odsłoniętym ciałem atlety, przypominającym klasyczne posągi, co stanowiło całkowite zerwanie z tradycją sztuki średniowiecznej.
Ten a także jeszcze jeden zestaw drzwi do baptysterium florenckiego stanowią główne arcydzieła Ghibrtiego. Wielu uzdolnionych artystów terminowało w jego pracowni, a jeden z nich, Donatello (ok.1386-1466), przerósł umiejętnościami swojego mistrza. Jego realistyczne, inspirowane sztuką antyczną prace stanowiły krok naprzód w rozwoju renesansowej sztuki. Przykładem jego pracy jest rzeźba ,,Dawida’’ wykonana z brązu, która jest prawdopodobnie pierwszym od upadku imperium rzymskiego posągiem przedstawiającym nagą postać.

W rzeźbie odrodzenia wzorem stały się antyczne posągi bogów i bohaterów, w którym ówczesny artysta wyrażał swój podziw dla idealnej harmonii ludzkiego ciała, starając się stworzyć dzieło o najdoskonalej wyważonych proporcjach.
Nie znaczy to, iż wielcy rzeźbiarze odrodzenia po prostu powtarzali starożytne wzory. Ucząc się u rzeźbiarzy antyku szacunku dla form ukształtowanych przez naturę, tworzyli oni dzieła inne, własne, często nawet od starożytnych wspanialsze. Korzystali zresztą z tego samego surowca . Coraz rzadziej stosowano tak popularny w średniowieczu szary kamień, również drewno zaczęło powoli wychodzić z użycia. Powrócił marmur, na nowo rozkwitła umiejętność odlewania rzeźb z brązu.
Rzeźba odrodzenia, jak i cała epoka swój początek miała we Włoszech, bo tu było najwięcej antycznych pozostałości. Żyjąc wśród posągów i płaskorzeźb pozostawionych przez starożytnych Rzymian, artyści włoscy nie poddali się wpływowi sztuki romańskiej i gotyckiej krajów położonych po drugiej stronie Alp. Wyrzeźbiona w trzynastym wieku przez Nicola Piasano scena ,,Pokłonu trzech królów’’ świadczy, że już wówczas rzeźbiarze włoscy przedstawiając człowieka korzystali swobodnie i bez ograniczeń z wzorców, jakich dostarcza natura.
Jaka była tematyka rzeźb włoskiego odrodzenia?
Na zamówienie kościołów tworzono wiele dzieł religijnych, obok nich jednak powstawały także dzieła świeckie, przedstawiające naprawdę istniejących ludzi, zgodnie z rzeczywistym wyglądem ich oblicz, postaw, strojów. Przykładem może być chór chłopięcy na płaszczyźnie wykonanej w pierwszej połowie piętnastego wieku przez artystę Luca della Robbię (ok.1400-1482) dla katedry florenckiej, to swobodnie skomponowana gromadka dzieci, jakie artysta mógł widywać codziennie, gdy biegały rozbawione ulicami miasta.
Słowo ,,rzeczywisty’’ brzmi po łacinie ,,realis’’. Od niego pochodzi słowo realistyczny, jakim określamy dzieła sztuki odtwarzającej wiernie wygląd osób lub przedmiotów i jakim określimy płaskorzeźbę della Robbii. Szczególną popularność zyskał sobie w epoce odrodzenia realistyczny pomnik konny, wzorowany na rzymskim posągu Marka Aureliusza. Do najsłynniejszych dzieł tego rodzaju należą pomniki kondotierów – dowódców wojsk najemnych w służbie ówczesnych książąt – na potężnych rumakach. Jeden z nich – wizerunek kondotiera Gattamelaty, dzieło wielkiego rzeźbiarza tej epoki – Donatella, ustawiony jest w Padwie. Drugi podobizna Colleoniego wyrzeźbiona przez Andrea del Verrocchio(1435-1488), stoi na jednym z placów Wenecji. Oba pochodzą z drugiej połowy piętnastego wieku.
Największą jednak sławę zyskał w rzeźbie odrodzenia, już u samego schyłku tej epoki, jeden z najgenialniejszych, najbardziej wszechstronnych artystów wszystkich czasów Michał Anioł Buonarroti (1475-1564).Jego wielkie rzeźbiarskie dzieła to tj. grobowiec księcia Wawrzyńca Madyceusza, biblijny ,,Dawid’’, ,,Mojżesz’’, ,,Rachel i Lea’’ i wiel wiele innych. Poznając tego wspaniałego artystę, wkraczamy w następne działy sztuki zarówno architekturę, jak i malarstwo. Zajmijmy się jednak malarstwem. Malarstwo rozwijało się najsilniej ze wszystkich dziedzin sztuki renesansu. Już w początkach czternastego wieku powstawały w miastach Italii obrazy i freski, które uznawane są za pierwsze przejawy malarstwa odrodzenia.
Nowy, świecki światopogląd tej epoki zdecydował o nowych treściach malarstwa. Obok obrazów religijnych, przeznaczonych dla kościołów, artyści malują teraz na zamówienie książąt, władz miejskich, a nawet bogatych mieszczan. Byli to nowi klienci artysty – ci sami, którzy dla uświetnienia swego rodu polecali budowniczym wznosić okazałe pałace i kamienice. Chcieli wyglądać wspaniale, dlatego kazali się malować w sutych, pięknie zdobionych strojach, w bogatych wnętrzach , na wspaniałych rumakach.
Ten świecki przepych udzielił się obrazom religijnym. Chrystus, Madonna, święci ukazywani byli w ówczesnych czasach w rozległych, strojnych komnatach, ozdabianych zgodnie z panującą właśnie modą i wcale nie licujących z propagowanym w Nowym Testamencie ubóstwem. Często widujemy ich także na tle architektury Odrodzenia, której w czasach, gdy wedle Nowego Testamentu Chrystus chodził po ziemi, oczywiście nawet nie przeczuwano.
Równocześnie, wraz z zainteresowaniem kulturą i sztuką antyku, pojawiła się w malarstwie odrodzenia nowa tematyka związana z dziejami starożytnych bogów i bohaterów – tematyka mitologiczna, której poświęcono wiele wspaniałych dzieł.
Nowe idee odrodzenia wywołały konieczność znalezienia formy artystycznej, która sprostałaby ambicji poznania świata, zgłębienia tajemnic przyrody.
Postacie na obrazach renesansowych wydają się bardziej prawidłowo zbudowane, bardziej naturalne w ruchu, bardziej zróżnicowane w wyglądzie i wyrazie twarzy, a nadto odbieramy wrażenie, że znajdują się one nie na tle krajobrazu lub wnętrza, lecz w przestrzeni, naśladując do złudzenia przestrzeń rzeczywistą.
Przejętą od starożytnych wiedzę o prawidłowych proporcjach człowieka wzbogaciła teraz nauka o budowie ludzkiego ciała – anatomia. Stąd postacie na obrazach są nie tylko doskonale ukształtowane, lecz także ich gesty ukazane są prawidłowo, bo zgodnie z naturalnym układem kości, mięśni i ścięgien.
Odkryto trójwymiarową perspektywę zbieżną na początku piętnastego wieku, wedle której wszystkie linie oglądanego widoku schodzą się w jednym punkcie na linii horyzontu, położonej zawsze na wysokości naszych oczu.
Malarze odrodzenia zwracali dużą uwagę na światłocień. Ustalając przed malowaniem kierunek padania światła, potrafili oddać każde jego natężenie, każde zgęstnienie cienia na przedstawionych postaciach i przedmiotach, a także subtelne przejścia między światłem a cieniem. Zjawisko to nazywamy miękkim modelunkiem światłocieniowym.
Wszystkie te zmiany nie przyszły jednak od razu. Przez dwieście lat rozwijały się nowe metody tworzenia dzieł, tysiące artystów kształtowało nowe idee...
Powróćmy do twórców epoki odrodzenia.
Wcześniej wspomniany Michał Anioł Buonarroti był włoskim malarzem, rzeźbiarzem, architektem i poetą. Jeden z najznakomitszych artystów epoki renesansu. Jego największe dzieła malarskie to freski w Kaplicy Sykstyńskiej. Jedną z części to wielkiego dzieła jest ,,Stworzenie Adama’’ lub ,,Sąd ostateczny’’.
Inni wielcy twórcy malarstwa to: Giotto di Bondone (np. fresk ,,Sen Joachima’’), Masaccio (np. fresk ,,Grosz czynszowy’’), Piero della Francesca (,,Biczowanie’’), Paulo Uccello (,,Bitwa pod San Romano’’).
Jednym z większych po Michale Aniele jest Sandro Botticelli (właściwie nazywał się Alessandro di Mariano Filipepi), żył od 1445 do 1510. Jako malarz renesansowy zostawił po sobie taki dzieła jak: ,,Alegoria męstwa’’, ,,Pokłon Trzech Króli’’, ,,Wiosna(Primavera)’’. Do największych należą freski w Kaplicy Sykstyńskiej: ,,Narodziny Wenus’’, Wenus i Mars’’, ,,Madonna del Magnificat’’, a także tj. ,,Koronacja Matki Bożej’’ i ilustracje do ,,Boskiej Komedii’’ Dantego.
Innym wielkim twórcom był Rafael (1483-1520). Malarz i architekt. Stworzył wiele kompozycji religijnych. Najbardziej znane jego dzieło to ,,Szkoła ateńska’’.
Wszechstronnym artystom, malarzem, rzeźbiarzem, architektem, uczonym i myślicielem epoki renesansu jest Leonardo da Vinci (1452-1519). Jego największe dzieła malarskie to: ,,Mona Lisa’’, ,,Dama z gronostajem’’, ,,Ostatnia wieczerza’’, ,,Zwiastowanie’’, ,,Pokłon Trzech Króli’’ i inne. Leonardo tworzył wiele rzeczy między innymi szkice swoich wynalazków, niestety nigdy swych projektów nie publikował, nie wpłynęły więc na rozwój naszej cywilizacji.
Przejdźmy teraz do architektury odrodzenia wzorowanej na budowlach antycznych. Każda budowla, bez względu na to, z jakiej epoki pochodzi, składa się z dwóch zespołów elementów dźwigających (np. filary, kolumny) i dźwiganych (np. belkowanie lub strop). Architekci renesansu stosowali kolumnę z ozdobnym kapitelem, arkadę oraz kopułę. Wielkim wzorem dla włoskich budowniczych odrodzenia był rzymski Panteon. Posłużył on jako przykład dla budowli centralnych wznoszonych na planie koła, kwadratu lub krzyża równoramiennego i przykrywanych kopułami. Największą świątynią centralną odrodzenia miała być bazylika Świętego Piotra w Rzymie. Rozpoczął jej budowę architekt Donato Bramante. Po nim prace prowadził Rafael, następnie Michał Anioł zaprojektował olbrzymią kopułę o średnicy 42m.
W budowlach renesansowych poszczególne kondygnacje oddzielone są wzdłuż budowli pasami gzymsów. Stosowano też w pałacach obiegające budowlę arkadowe krużganki, czyli zewnętrzne otwarte korytarze. W zamku na Wawelu zastosowano drewniany sufit ułożony w tak zwane kasetony. Niżej pod sufitami zamku biegną wokoło pasy malowideł ściennych zwane fryzami. W budynkach mieszczan nad drzwiami znajdowały się ozdobne portale z grzebieniami na szczycie tzw. attykami. Przykładami budowli renesansowymi są już wcześniej wspomniane bazylika św. Piotra w Rzymie, zamek na Wawelu oraz Szpital Niewiniątek we Florencji, Kościół św. Wawrzyńca we Florencji, Tempietto św. Piotra w Montorio, Pałac Strozzich we Florencji i inne.

Do Polski odrodzenie dotarło za panowania króla Zygmunta Starego na przełomie wieku XV i XVI. I u nas znaleźli się malarze umiejący sprostać temu, czego nowoczesny człowiek ówczesnego czasu oczekiwał od sztuki. Mistrzem malowideł ściennych był wówczas twórca fryzu z ,,Turniejem rycerskim’’ w zamku na Wawelu Antoni z Wrocławia. Natomiast świetne obserwacje ówczesnego życia i obyczajów Krakowa znajdujemy w księdze ufundowanej przez krakowianina Baltazara Behema, zwanej Kodeksem Behema. Obrazki z tego kodeksu przedstawiają zajęcia ludzi różnych zawodów. Pokazywanie człowieka w jego środowisku, przy codziennej pracy, to właśnie jeden z przejawów odrodzenia, tak bardzo zaciekawionego otaczającym światem.
Stanisław Samostrzelnik był najwybitniejszym miejscowym miniaturzystą. W Wielkopolsce oryginalnym twórcą był K. Boguszewski. Najwybitniejsi portreciści królów Jana II Kazimierza i Michała Korybuta Wiśniowieckiego był wykształcony na malarstwie hol. gdańszczanin D. Schultz oraz A. Stech. Malarstwo religijne reprezentował, działający w Małopolsce, F. Lekszycki.
Zakupione przez Zygmunta II Augusta arrasy, zdobi po dzień dzisiejszy wnętrze polskiego zamku.
W Gdańsku rozwijało się świetnie rzemiosło artystyczne, skąd eksportowano dzieła złotnictwa, ludwisarstwa i konwisarstwa.
Znanym Polakiem ówczesnego czasu był Jan Michałowicz z Urzędowa (1530-1583). Był rzeźbiarzem i budowniczym. Uczył się w Krakowie. Najwybitniejszy polski rzeźbiarz epoki renesansu. Stworzył wiele kaplic i pomników nagrobnych, w którym zachowując właściwy polskiemu środowisku rzeźby schemat nagrobka przyściennego (z leżącą w uśpieniu postacią zmarłego), stworzył jego efektowne warianty, traktując dekoracyjnie wszystkie człony architektury. W jego sztuce zaznaczył się też wpływ manierystycznych motywów dekoracyjnych pochodzenia niderlandzkiego (m.in. nagrobki biskupów w poznańskiej katedrze Benedyktyna Izdbieńskiego, w katedrze wawelskiej A. Zebrzydowskiego i F. Padniewskiego oraz w kolegiacie łowieckiej Jakuba Uchańskiego).
W Akademii Krakowskiej w wieku XV na wydziale sztuk wyzwolonych czytano i objaśniano wielkich autorów klasycznych tj. np. Owidiusz, czy Horacy. Były to pierwsze oznaki wkraczania do nas nowej epoki. Do pogłębienia tych wczesnych studiów przyczyniła się działalność kulturowa przybywających wtedy do Polski cudzoziemców, w tym tak wybitnych jak: Włoch Filip Buonaccorsi lub niemiecki poeta Konrad Celtis. Buonaccorsi napisał biografię biskupa Grzegorza z Sanoka. Oprócz tego nasz rodak Mikołaj Kopernik napisał książkę naukową pt. ,,O obrotach ciał niebieskich’’, w której udowadnia swoją teorię heliocentryczną (,,Słońce w centrum’’).
Polska nie miała zbyt wielu artystów tego okresu. Najwięcej było myślicieli, poetów i pisarzy. Mimo wszystko Polska ma bardzo duży dorobek tej epoki zachowanej w architekturze miast. Między innymi zamek na Wawelu, zamek w Baronowie, Kamienica ,,Pod Świętym Mikołajem’’ w Kazimierzu nad Wisłą, kościół Św. Anny w Krakowie, kościół Filipinów w Gostyniu, kościół Św. Krzyża w Warszawie, Portal kamienicy Górków w Poznaniu, Zamość (Rynek Wielki, ratusz i kamienice z tzw. podcieniami pozwalającymi swobodnie spacerować nawet w czasie niepogody), Kaplica Zygmuntowska na Wawelu.
Wśród tylu budowli renesansowych ,,rozciągają się głosy’’ znanych polskich filozofów, studentów wielkiej Akademii Krakowskiej, uczonych, pisarzy, poetów i zwykłych ludzi biednych i bogatych, którzy kształtowali ówczesną polską kulturę.

Powiedział Jan Kochanowski w swojej autobiografii:

,,Obrałliby się kiedy kto tak pracowity,
Żeby z was chciał wyczerpać umysł mój zakryty:
Powiedzcie mu, niech próżno nie frasuje głowy,
Bo się w dziwny labirynt i błąd wda takowy,
Skąd żadna Aryjadna, żadne kłębki tylne
Wywieść go móc nie będą, tak tam ścieżki mylne.’’


FILOZOFIA RENESANSU
Renesans przyniósł także odrodzenie starożytnej filozofii, i to w dwojakim znaczeniu: poprzez wzrost zainteresowania dla tekstów antycznych filozofów, jak i poprzez odbiór zawartych w nich myśli. Szczególną popularnością i uznaniem cieszyły się w tej epoce dwie doktryny: platońska i stoicka. Znane i wykorzystywane były również i inne kierunki filozoficzne np. arystotelizm, epikureizm i sceptycyzm.

PLATONIZM
Jednym z najważniejszych kierunków filozoficznych świata starożytnego o charakterze idealistycznym był platonizm. Powstał w Atenach w IV wieku p.n.e.. uprawiany był przez następne wieki w Akademii – zakładzie naukowo-dydaktycznym założonym przez Platona około 387 roku p.n.e., a zamkniętym po blisko dziesięciu stuleciach istnienia przez cesarza Justyniana w 529 roku n.e.
Platonizm przywędrował do Włoch za pośrednictwem uczonych bizantyjskich i wydał na nowym terenie owoce w postaci powstających licznie akademii – stowarzyszeń uczonych zajmujących się badaniami filologicznymi i dyskusjami filozoficznymi. Ludziom tym w filozofii Platona najbliższa była etyka, zaś w niej głownie teoria miłości, którą Platon rozumiał jako pożądanie wszelkiego dobra. Poza tym humaniści odczytywali Platona poprzez interpretację neoplatońską, powstałą w III wieku n.e. głównie za sprawą Plotyna. Dlatego np. mogli widzieć w pracy poety odblask bóstwa i sposób upodobnienia się do niego. Łączono też w XV i XVI wieku platonizm z chrześcijaństwem.

STOICYZM
Głównym składnikiem światopoglądu humanistów stał się stoicyzm. Filozofowie tej szkoły, założonej w III wieku p.n.e. przez Zenona z Kition i Chryzypa, za najwyższe i jedyne dobro uznawali cnotę pojmowano jako narzędzie służące do opanowania namiętności. Celem ich był stan obojętności wobec świata zewnętrznego, który można osiągnąć przez wzgardzenie dobrami przemijającymi, a praktykowanie cnoty. Dzięki Senece i Markowi Aureliuszowi humaniści zetknęli się z tym kierunkiem filozoficznym, jednak w ich ujęciu stoicyzm zyskał interpretację chrystianizującą, do czego zresztą najbardziej się nadawał.

EPIKUREIZM
Innym ważnym składnikiem światopoglądu humanistów był epikureizm. Epikur z Samos, prawodawca kierunku, głosił wyższość przyjemności psychicznych nad zmysłowymi oraz konieczność osiągnięcia spokoju, równoznacznego ze szczęściem. Do epikurejczyków należał m.in. Horacy, który zalecał w swych utworach cieszyć się tym, co niesie każdy dzień życia (słynne „carpe diem” – chwytaj dzień). Głównie od niego wywodzą się akcenty epikurejskie w pismach humanistów europejskich.

ARYSTOTELIZM
Prądem nieco mniej popularnym w renesansie był arystotelizm. System ten, stworzony w III wieku p.n.e., już od momentu powstania był przeciwstawieniem się platońskiemu idealizmowi. Arystoteles uznawał rzeczy doświadczane przy pomocy zmysłów za byty oczywiste, na podstawie świadectwa zmysłów wyprowadzał wnioski ogólne. Stworzył system filozofii teoretycznej (zajmującej się bytem jako takim), zaś w etyce był zwolennikiem edujamonizmu – poglądu, że szczęście jest podstawowym dążeniem człowieka. Myśl Arystotelesa cieszyła się wielkim powodzeniem w średniowieczu.
Część myślicieli renesansowych odnosiła się do arystotelizmu – zwłaszcza w wersji tomistycznej – wrogo. Istnieli jednak i w tej epoce zwolennicy filozofa ze Stagiry, usiłujący wydobyć prawdziwe jego myśli spod pokładów różnych interpretacji. Starano się też pogodzić dwa antagonistyczne systemy filozoficzne: platonizm i arystotelizm wbrew nie tylko tradycji wieków, ale i zdaniu samego Arystotelesa, który – choć był uczniem Platona – odszedł z Akademii, nie mogąc się pogodzić z poglądami w niej wykładanymi.

SYNKRETYZM
Cechą szczególną światopoglądu renesansowego jest sykretyzm – łączenie wątków myślowych różnych doktryn filozoficznych, a także zespalanie ich z wątkami filozoficznymi i religijnymi chrześcijaństwa. Oczywiście, powiązania te bywają różnorodne, a poglądy wywodzące się z różnych źródeł w niejednakowym stopniu zespolone.

ŚWIATOPOGLĄD
W centrum zainteresowań filozofii renesansowej znalazł się człowiek. W perspektywie spraw ludzkich rozważano problemy metafizyczne i badano przyrodę. Stąd też na znaczeniu zyskała etyka i rozwinęła się filozofia człowieka. Światopogląd renesansowy jest optymistyczny. Wspiera się on przede wszystkim na przekonaniu, że stworzony przez Boga ład kosmosu i ziemskiej przyrody jest wieczny i niezmienny. „Porządny” ład przyrody stanowił dla człowieka odrodzenia gwarancję ładu w świecie spraw ludzkich, gwarancję nienaruszalności i niezmienności raz ustanowionego porządku moralnego i społecznego. Bóg w przekonaniu ludzi tamtej epoki kieruje sprawami świata i obdarza człowieka dobrodziejstwami.


Bibliografia:
1. polska wersja pisma pod redakcją Piotra Domańskiego i Irena Ulatowska ,,Świat wiedzy’’ Wydawnictwo Marshall Cavendish Polska Sp. z o. o. 95 do 2000r.
2. redaktor naczelny miesięcznika Bartłomiej Kaczorowski Encyklopedia multimedialna PWN Wydawnictwo Naukowe PWN S.A i Vulcan Media Sp. z o. o. 2000r.
3. Praca zbiorowa pod redakcją Jana Majdy ,,Okresy Literackie’’ Oficyna Wydawnicza IMPULS, TEXT Kraków, 1994r. Wydanie nowe V, zmienione i uzupełnione.
4. Maria Adamczyk, Bożena Chrząstkowska, Józef Tomasz Pokrzyniak ,,Starożytność – oświecenie’’ Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998r. Wydanie dwunaste
5. Stanisław Krzysztof Stopczyk ,,Plastyka 6’’ Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1994r. Wydanie ósme
6. Mirosław Korolko ,,Jan Kochanowski żywot i sprawy’’ Wydawnictwo Wiedza Powszechna Warszawa 1985r. Wydanie I
7. praca zbiorowa pod redakcją Rafała Łąkowskiego Encyklopedia PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1982 wydanie VII.




Przysłana: 09.01.2002
Autor: aneta_st (aneta_st@interia.pl)
Wszystkie prace tego autora


Podgląd wydruku
Powrót
Wasza ocena: 4.23


Ocena Eduseeka: warto spojrzeć
można przeczytać
warto spojrzeć
szczególnie polecamy
Nasi partnerzy:
MEN SchoolNet eTwinning Związek Powiatów Polskich PCSS
Cisco OFEK Przyjazna Szkoła Fundacja Junior FIO CEO
Parafiada net PR Orange IMAX Cinema City WSP TWP
IMAGE PPI-ETC ArcaVir Master Solution Device


Projekt Polski Portal Edukacyjny Interkl@sa
powstał i był realizowany w latach 2000-2011 dzięki wsparciu
Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności.

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej "Polityce Prywatności".


Pytania i uwagi: portal@interklasa.pl

Regulamin portalu /  Polityka prywatności /  Ochrona własności intelektualnej /  Zasady korzystania / 
Wyłączenie odpowiedzialności /  Biuro prasowe /  Zasady współpracy /  Redakcja /  Kontakt